کنا تخلیقی عمل……
نوشتہ: اے آر داد
مٹ: عتیق آسکوہ بلوچ
دی بلوچستان پوسٹ
ای انت اکن نوشتہ کیوہ یا کنا تخلیقی عمل انت اسے؟ دا سرحال آ بھاز نوشتہ کننگانے، ہر اسٹ تینا دڑدی آ کسہ اے بنفینے کہ دا کنا تخلیقی عمل اے یا ای دن نوشتہ کیوہ۔ کنے دا وَڑِک، کنے دا وَڑپک، نوشتہ کننگ نا وخت آ کنا ہچ و نظریہ اس اَلو یا ای دا خاطر آن نوشتہ کیوہ کہ تینا کتھارسس اے کننگ کیو:
داسہ اگہ ای دا رِد اٹ گڑاس پاو تو ہم تو انت پاو۔ کن کن تخلیقی عمل آن زیات تخلیق نا اہمیت اے۔ تخلیقی عمل آن دا معلومداری ہم رسینگپک کہ نوشتہ کننگ وخت آ نوشتہ کروک نا تہہ انا جوزہ غاک انت ئسر۔ ہندا سوب آن اینو پگہ ”آمد و آورد“ نا حالیت شک اٹی مسنے۔ تخلیق اٹی ہڑتوم آ حالیت آک اوار اوار ہنسا کیرہ۔ نوشت نا اہمیت داسہ نوشتوک آن زیات مسنے۔ ’جدید تنقید‘ ہراکہ امریکہ نا ادب نا ٹھیکی اسے، آئی اے رچرڈ اولیکو وار نظم اے اہمیت تسنے۔
نظم نوشتہ کروک اے راز اٹی تخانے کہ جاچ ہلنگ وخت آ نظم اونا شخصیت آ کبین تمپ۔ پوسکن آ تنقید، تاثرانی تنقید آن اثر ہلوک وگڑاس ئس۔ داٹی ننا ’ٹی ایس ایلیٹ‘ ہم اوار ئس، ہرا ادب اے شخصیت آن نروک سرپند مسکہ۔ ہُروک و محسوس کروک نا نیام اٹی ہرخ اے۔
ادب سوانح عمری اس اَف کہ داٹی ادیب بیرہ تینا کسہ اے نوشتہ کرسا کے۔ حالیت آک بدل مریرہ۔ فکر و خیال آتیٹی بدلی بننگ کیک۔ ایہن ہم ادب فکر و خیال آن زیات بولی نا تخلیقی عمل تون سیالی تخک۔ گڑا فنکار نا شخصیت اے نن ہراڑے تخن؟ ایہن ہم ننا تہذیب اٹی پچ اَنا نرخ بندغ آن زیات اے۔ دا تہذیب اٹی آرٹ و فن آن زیات فنکار، قبیلہ و خاہوت نا زوراکی مریک۔ دن انگا تہذیب اٹی جدید تنقید و فن انا ردوم اسہ بھلو بدلی اسے۔
دا بدلی آن فن انا اہمیت زیات مریک۔ داسہ نم پابو ای تینا کسہ اے انت پاو، ہرا فن اکن بیرہ اسہ وسیلہ یا میڈیم آن بیدس ہچ اس اَف۔ بس انت اس ہراکان رسینگے، خوان تے۔ دا ٹک اے خلپہ کہ فنکار نا دروشم اَمروس مروے، ہرا برانڈ نا سگریٹ کشوئے۔ اسہ زمانہ سیٹی مخلوق دا ہیت آتیٹی الّمی است خواہی تخاکہ ولے بھلو وخت اس گدرینگ آن پد سما تما کہ فنکارے تنیائی تو وَڑک، ولے اونا فن اٹی ہچ وگچین و تنیائی اس اَف۔ فیض احمد فیض نوشتہ کیک کہ ہراتم ای سارترے خناٹ تو او کنا خڑک آہچو فلاسفر اس خننگتو، او سیٹھ یا دکاندار اس خننگاکہ۔
تحلیل نفسی کن نفسیاتی ادب اے فنکار نا چٹھی و ڈائری یا اونا زند انا معلومداریک بکار مریرہ۔ ولے دا فنکار نا بارو اٹ گڑاس دوئی مننگ کن اف۔ او دا سوب آن کہ ادب و نفسیات نا اشارہ و علامت آتا نیام اٹ بھلو پرخ اس مریک۔ نفسیات نا اشارہ غاک مہالو آن اڈ تروک و، ولے ادب اٹی دن مفک:
ای بس بیرہ خواناٹ۔ خواننگ نا کوشست کریٹ۔ بھلا بندغ آتے خواننگ نا کوشست کریٹ کہ اوفتیان گڑاس ہیل کیو۔ ای داسہ ہم خوانوہ۔ ہندا اسہ کاریم اے بیرہ۔ روسی، لاطینی، فارسی، عربی خوانسا اوفتیا ہیت کننگ نا کوشست کیوہ۔ دوارہ دا ہم سوچ خلیوہ کہ دافتا تینا بولی نا انت اہمیت مروئے۔ ہراتم بھلا بولی تے خوانسا تینا پارہ غا ہُننگ نا کوشست کیوہ تو ہچ اس وڑ تفک۔ است جم مفرہ۔ است تو خواہک کہ ننا رہی آ ہم دا وڑ انا گڑا تخلیق مرے ولے بلکن بروک آ نسل زرس پین دڑد وسختی تیان گدارنگ آن دا ویدن اے کشے کہ بیرہ آزموندہ اے پاننگ دن و بھلو ہیت اس اَف۔ ادب، صحافت آن دن جتا مریک کہ صحافت اٹی ٹک خلنگ و فکر کننگ نا کچ کم مریک و دن کہ صحافت اٹی کنڈ ہلنگ مریک۔ ادب اٹی نوشتہ کار تینٹ گڑا سے تون مہر یا اوڑان بد دننگ کپک۔ ہندا خاطر آن ادب مدام خوانوک آتے کن مریک:
ای نوشتہ کننگ آن زیات خواننگ اے جوان گوندوہ۔ ای ہراتم اسکول اٹی خواناٹہ تو رضیہ بٹ و سلمیٰ کنول اے ہم خواناٹہ۔ ساحر و ساغرصدیقی ہم جوان لگارہ۔ ولے داسہ ای کس اے ہم دا گندہ انگا پنت اے تفرہ کہ اوفتے خوانر۔ داسہ ای ہر سنگت اے ہندا پاوہ کہ اگہ اردو افسانہ خوانوئی اے تو انتظار حسین اے خوانر۔ اوڑان اسطور و استعارہ غاتے کاریم اٹی اتنگ نا فن اے ہیل کیر۔ انور سجاد آن دا ہیل کیر کہ موسیقی و کسہ نا نیام اٹی نازرک آ پرخ انت اے۔
لوز آتیان آہنگ و موسیقی امر ودی کننگ مریک۔ سریندر پرکاش و بلراج مین را اے خوانر گڑا نمے سما تمک جوان نوشتہ کننگ کن اخہ خواری درکار مریک:
بھلا بندغ آتا ہندا بھلا ہیت اے کہ اوفتے خواننگ آن سرپدی رسینگک کہ جوان نوشتہ کننگ خواری نا کاریم اسے۔ آخا تو مڈویک، ایہن آ میگزین و پرچہ غاتا نوشتہ کار آتیان متاثر مننگ و اوفتتون تینا کلَی اے ٹنگنگ کن ای ہم دن نوشتہ کننگ کیوہ، سخت و کاریم اس اَف۔ ہندا سوب آن ننا رہی آ نزور نوشتہ کروک آتا کچ زیات اے کہ اوفک تینے آن شیف انا نوشتہ کار آتے خوانسا نوشتہ کننگ اے بنا کیرہ۔ بلوچی ٹی کنا اسہ اِرا کتاب الّمی بسنو ولے ای اوفتیان خوش افٹ و نئے خوش مننگ خواوہ۔
اسہ کاریم اس ہرادے کننگ نا است خواہی ارے او دا کہ بلوچی نا متکن آ شئیر تے شون تننگ کیو۔ دا ہُریو کہ ننا رہی آ شاعری ٹی سرحال نا اہمیت زیات ئس یا استعارہ نا، یا ننا ادبی چاگڑد اٹی شئیر انا کچ و بالاد نا اڈ تننگ کن ہرا گڑاک الّمی ءُ۔
کنے ادب نا ”ادبیت“ وَڑک، کنے جدید تنقید و روسی فارملزم والا تا ہیت آک وڑپسہ۔
ہندا سوب آن کنے ژاک دریدا نا ردِتشکیل ہم وَڑک۔ ہراڑے معنہ آفرینی مرو، اوڑے فن مرو، ادبیت مرو۔ او تخلیق مدام زندہ سلک۔ ای ہڑدے پوسکن و جوان و گڑاس خواننگ نا است خواہی تون پیش تموہ۔ کنے تخلیق کروک نا تنیائی آن اونا فن انا تنیائی زیات وَڑک۔
ادب نئے تاریخ اے، نئے نظریہ، پروپیگنڈہ و تبلیغ۔ دا وختی و گڑاو۔ دافتیٹی ادب اے زندہ تخنگ نا وس مفک۔ دا کاریم اے ہمو بندغ آک کیرہ ہرافک تخلیقی کہول آ بے اولیاد مریرہ۔ نظریہ سینا سیبو ے ہلسا وخت گدریفنگ نا برانز ے ہرفسا خننگرہ۔ پیر انگا بندغ آک فائدہ نا زیات ٹک اے خلیرہ:
کنا تخلیقی عمل دیخہ در دُن اے۔ ہنداڑان کنے جوزہ رسینگک۔ ہندافتیان ای تینا کسہ غاتے گوفوہ و نظم آتے نوشتہ کیوہ۔ ای ہراتم تینا شار اٹی مسٹہ تو تینا مار، ہرا دہ سال ناس مروئے، اودے ہرفیٹہ لمہ باوہ نا قبر آتیا پاتیا خواننگ کن دریٹہ۔ اسہ دے نن پاتیا غان پد اسہ تنک و گلی سے آن پدی اُرا نا کنڈآ ہننگ ئسن۔ ننا نیام اٹ چپی ئس۔
کنا مار پارے؛ ”ابّا، ہراتم نی کسکس تو ای پاتیا کن قبرستان آ برسا کیوہ“
دا ہیت اے اِرا سال گدرینگ آن پد ہم ای تینا تہٹی محسوس کیوہ۔ کنے ہندن لگک کہ اینو نن اسہ تنک و گلی سے آن مرسا اُرا کن پدی ہننگ اُن و خوشحال (کنا مار) پاننگ اے
”ابّا، ہراتم نی کسکس ای پاتیا کن ناادیرہ غابرسا کیوہ“
ہندا گڑا کنے کسہ و نظم نوشتہ کننگ نا جوزہ بشخک۔ ای ہندا ہیت، ندارہ، دروشم، دریچہ داڑاسکان چپی ٹی چنکو کشکہ سے آن متاثر مرسا نوشتہ کیوہ۔ ای ہچبر بھلو شکست اسے آن متاثر متوٹ۔ اگہ مسٹ ہم تو ہمو شکست نا جاگہ غا اسہ ہندن و چنکو واقعہ سے آن ہرانا مخلوق نا خن تیٹ ہچ و اہمیت اس اَلو:
کنے جنگ انا حوال آن زیات سپاہی سے نا تین تون ہیت کننگ وَڑک، دا ہیت اے ای جیمس جوائس آن ہیل کریسٹ کہ ادب نوشتہ کننگ کن بھلو واقعہ اس بَکار مفک، بلکن بھلا فنکار ہمودے ہرا چنکو واقعہ سے آن بھلو ہیت اس کشے۔ متکن آ مضمون آن پوسکنو ہیت اس کشنگ اسہ سخت و کاریم اسے۔ ہندا مضمون آفرینی اے۔ ہندا بین المتنیت اے۔
دی بلوچستان پوسٹ : دا نوشت اٹ ساڑی ہیت و خیال آک نوشتوک نا جند ئنا ءُ، دی بلوچستان پوسٹ میڈیا نیٹ ورک نا دا ہیت آتے مَننگ الّمی اَف و نئے کن دا ادارہ نا پالیسی تا درشانی ءِ کیک۔
