افسانہ و مضمون نا ادب ٹی بلوچ نیاڑی تا بشخ

نوشت: امبر بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

اگہ انسان نا وجود نا زیہا چمشانک ایتن تو اسلامی رِد اٹ پارہ کہ ہراوخت حضرت عادم علیہ وسلام کائنات ئٹی بس تو اوفک مکمل ہلوس، او ہموڑے اللہ تبارک وتعلیٰ حکم تسر کہ اونا ہی بغل آن حوا ءِ وجود ئٹی ہترنگ ءِ، او حواء ہم ودی مس، اوکان پد امرکہ انسان کائنات ئٹی تینا وجود ءِ برجاء تخنگ کن نت دو خلنگ نا بنا ءِ کرے تو اودے زندہ مننگ کن خوراک نا خواست مس۔ او دا سوب نیاڑی ءِ دوئی مریک کہ اوفک زراعت نا ایجاد ءِ کریر۔ جہان یا چاگڑد ٹی امروکہ بدلی اس بسنے نرینہ تون نیاڑی ہم سلوک مسنے۔ جتا جتا راج نا زند نا خواست آتیتون اوڑدہ زندٹی ہر ہمو کاریم ءِ نرینہ شون تسنے نیاڑی اونا ہم کوپہ خننگانے اگہ نن تینا بلوچ راج ٹی نیاڑی نا کڑدارے اُرن تو زند نا جتا جتا بشخ، سائنس مریکہ آرٹس نیاڑی ہر پڑا تینے منفینے. جنگ مریکہ امن نیاڑی نا کڑدار ہروخت جوان خننگانے۔ ایہن تو بلوچستان نا ہر کنج ئٹی و ہر پڑا نیاڑی نا کڑدار بھاز جوان خننگک۔ ای اینو نا نیاڑی تا جہانی دے ئنا ردٹ دا ہیت اے تینکن فخر سرپند مریوہ کہ اینو ننا نیاڑی کشت وکشار مریکہ مالداری اوفک ہراڑے نرینہ تون ہم کوپہ خننگر ہموڑے اگہ ادب نا ہیت مرے تو ہم نیاڑی نا کڑدار ننا راج ٹی بھاز زیبا خننگک ایہن تو ادب نا بھاز بشخ اریر و اوفتا زیہا بیرہ دا اسہ پٹ و پولی مضمون ئٹی نوشتہ کننگ مننگ کپک تو ای بیرہ بلوچستان و مستونگ ئٹی افسانہ و مضمون نا پڑا تینا بلوچ خصوصاََ براہوئی بولی ٹی کاریم کروکا نیاڑی کاریم نا اسہ دیخرو جائزہ ئس ہلنگ نا کوشست کیو تاکہ ایلو نیاڑی تیکن سبخ اس دوئی کننگ نا سوب مرے۔

دا روایتی چاگڑد ہراڑے نن تول بش کینہ اسہ نیمہ غان سڑدار، نواب، ٹکری، میر اآتا گواچی ءِ تو ایلو پارہ غان علمی ادارہ غاتا فعالو کڑدارس نہ مننگ نا سوب آن دینی تعلیم نا پنا رجعت پسندی نا دوآن تو مسٹمیکو پارہ غان ملازمت ئٹی نیاڑی تے پدی بٹنگ نا سوب آن اوفتیکن دا چاگڑد ٹی آزاتی تون کاریم کننگ بھاز سختی ودی کننگ نا سوب جوڑ مریسہ اوفتیکن تغ ئس گمان مننگ ٹی ءِ۔ دا دور ٹی بلوچستان نا ایلو علاقہ غاتانبار بیرہ مستونگ ٹی منہ نیاڑی ادب نا پڑا دا غٹ روایت آتیتون مون تریسہ تینا وجود ءِ پاش کرینو اوفتے ٹی، نیلم مومل، سعدیہ حیدر، و رشیدہ بلوچ نا پن تا بنگان بیدس دا ادب نا صنف نیم گڈلو سلیک۔ اوفتا بابت عبدالقیوم بیدار نوشتہ کیک:
’’ سعدیہ حیدر نا تعلق مستونگ آن ءِ ہفتئی ایلم مستونگ ۱۹۹۶ء نا جتا جتا شمارہ غاتیٹی نیاڑی تا بشخ ٹی افسانچہ نوشتہ کرینے اوفتیٹی اسہ افسانچہ سے نااقتباس دا وڑ ءِ:
اُف نی اخہ در کنا خڑکا اریس وکنا است ٹی پیہوک اریس نے آن بغیر کنا اصل گزارہ مفک۔ دا ظالم آ سماج نے کنے آن اصل پلنگ کپک۔ای ہرا وختا ہوش سنبھالانٹ نے تینا خڑکا محسوس کرینٹ۔ ای چنکی آن نے پسند کیوہ کنا خنتا روشنائی اریس۔ نا اوکنا دا کربت ءِ ارا والا خنرہ تو چڑرہ کنے بدورد کیرہ ولے ای امر کیو نے آن بیدس کنا گزارہ مفک ای و نی یک جان و دو قلب ارین، ہرا وختانی اُراٹی بروکا مہمان تا مونا بریسہ تو کھل نا صفت ءِ کیرہ، نا صفت ءِ بنیوہ تو ای خوشی آن گل بال مریوہ اے کنا ہنین آ چاء نی کنے اخدر لذت و فرخت بخشسہ۔‘‘( بیدار،۲۰۱۳ء:۱۳۶)

رشیدہ بلوچ نا افسانہ ’’ کنا غلطی‘‘ نا پنٹ مہر نوشکی ٹی اپریل ۲۰۰۷ء ٹی شینک مسک۔
نیلم مومل نا افسانہ غاتا مجموعہ ’’گرنگ ‘‘ نا پنا ۲۰۰۶ء ٹی شینک مسنے۔
پروفیسر خدائے داد نیلم مومل نا باروٹ نوشتہ کیک:
’’ نرینہ آتا راج ٹی نیاڑی ئس دونو افسانہ نوشتہ کے تو او صفت و ثناء نالائخ ضرور مریک۔‘‘

عارف ضیاء نوشتہ کیک : ’’نیلم مومل براہوئی ادب خصوصاََ افسانہ نگاری نا دنیا ٹی پوسکن گام تخانے، ہر پوسکن بروکا ادیبہ ٓامبار نیلم مومل ہم داسکان ایل کننگ نا عمل آن گدرینگنگٹی ءِ۔ اوفتا افسانہ آتیان اونا اردو زبان نا ادب نا مطالعہ جوان پاش مریک ولے اونا براہوئی افسانہ نا مطالعہ مچٹ خننگک و اوڑتن براہوئی لفظ آتا کمی محسوس مریک۔‘‘( ضیاء،سن ندارد:۱۲۴)

گرنگ نا بابت عارف ضیاء نوشتہ کیک:’’ گرنگ افسانہ غاتا پوسکنا کتاب ءِ اندا سوب آن داٹی شامل افسانہ غاتا سرحال آک ہم پوسکن ءُ اینو پگہ نا حالت آتا مطابق اریر داسرحال آتیٹی اخلاقی، معاشرتی، اقدار اولس نا مسئلہ آک، ایٹمی دھماکہ، دہشت گردی، راج ٹی نیاڑی تیکن نا انصافی، مذہب و سونامی شامل اریر۔ دا کتاب نا افسانہ نگار نیلم مومل پوسکن آدور نا پوسکن ءُ خیال و فکر و سوچا آ تا افسانہ نگار ئس ارے۔‘‘( ضیاء ،سن ندارد:۱۲۵)

ہندن ہراوخت مضمون نگاراتا ہیت مریک تو اوڑے مستونگ نا نیاڑی تیٹی سیما شاہواڑی، بی بی زلیخہ، ڈاکٹر حاجرہ کرد، گودی زاہد ہ نذیر، ساجدہ نذیر، سعدیہ حیدر، سلطانہ فاطمہ، و سلطانہ محبوب ہم مستونگ نا مضمون نگار آتا لڑ ٹی بریرہ۔ دا مضمون نگارآک، سیاسی، تاریخی، شخصیت، معیشت، رسم و راوج و پین موضوع تیا قلم ہرفینو و بے حساب مضمون نوشتہ کرینو ہرا اینو ہم برجا ءِ۔

حوالہ غاک

بیدار، عبدالقیوم ’’براہوئی نسائی ادب‘‘ براہوئی ادبی سوسائٹی (رجسٹرڈ) پاکستان کوئٹہ
ضیاء، عارف ’’براہوئی جدیدنثر‘‘ نیو کالج پبلشرز آرچر، روڈ کوئٹہ

لُمئی بولی تا جہانی دے۔

نوشت: کمال بلوچ | مٹ: ھلیل بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

بولی راج آتا زندہ مننگ کے بلّو چیدہ و ضامن ئسے و اودے ہمیش زندہ توریک۔ اگہ قوم اسے بولی متو گُڑا او قوم زندہ سلپک۔ اندا سوب آن دا ہیت ءِ تیوہ غا جہان منّک کہ ہر قوم نا پجّار اونا بولی و دود ربیدگ مریرہ۔ اندا سوب آن پارہ کہ اگا نی قوم اسے ایسر کننگ خواسہ گُڑا کُلّ آن مُست اونا بولی و دود ربیدگ آتے ایسر کرک کہ ولدا اودے کس گُم مننگ ان بچفنگ کپک۔

اینو نن نُم کُل داہیتے آن سرپد اُن کہ بیست و یک فروری ہمو دے ءِ کہ لُمئی زبان نا جہانی دے پاننگ مریک۔ اگہ کس اس دا باروا خواننگ و چاننگ خواہک گُڑا اونا تاریخ دا وڑا ءِ کہ ہرا وقت آ انگریز برصغیر آ بریک و حکمرانی کیک گُڑا اونا خلاف اسے تحریک اس بش مریک کہ اوفتا سفتی ءَ پن بھگت سنگھ، سبھاش چندر بوس و گاندھی تینا مخلوق ئتون اوفتا ماڑی تا ارفنگ اٹ انکار کیرہ۔ گڑا تیوہ آ ہندوستان اسے جاگہ گاندھی تون بش مریک و تینا تحریک ءِ مونی دننگ کے ساڑی مریک کہ انگریز تینا زوراکی، ہنر و بہانہ، مخبر آتا ہمرائی اٹ و ایلو پلّو ءَ مھمد علی جناع نا دروشم اٹ ہندو و مسلمان نا پن آ اسے جیڑہ اس خننگک۔

اندا وڑا انگریز تینا مفاد کے برصغیر ءِ ارا ٹُکر کیک و ہندوستان و پاکستان نا پن آ اِرا مُلک مونی ہتیک تانکہ اونا زوراکی و حاکمی برجا مرے۔ دا بابت ءَ اندا ہیت مونی بریک کہ پاکستان نا جوڑ مننگ آن گڈ دا ہیت ہر پارہ غا تالان مریک کہ دے ٹکی پاکستان نا آباتی پنجاہ و شش فیصد و دے کہی ہلنگوک پاکستان نا آباتی چِل و چار فیصد مریک۔ داساداڑے اندا تضاد مونا بریک کہ مذہب و اسلام نا پن ءَ اسے ملک اس جوڑ مریک ولے کس دا خیال ءِ کپک کہ داڑے جتا جتا ءُ قوم تینا زبان و دود ربیدگ ئتوں آبات اریر۔

دے ٹکی پاکستان نا اکثریت یعنی بنگالی قوم کہ اوفتا آباتی پنجاہ ءُ شش فیصد ئس، خواست کریر کہ ملک نا قومی بولی بنگالی مرے ولے پاکستان نا اولیکو گورنر جنرل محمد علی جناح دا وڑ منّتو بلکن اندا پڑو ءِ کرے کہ پاکستان نا راجی بولی اردو ءِ۔ بنگالی قوم ءِ نظر انداز کننگ آن پد 1952 اٹ بنگالی قوم تینا طالبعلم آتیتو صوبائی اسمبلی نا مونا تینا بولی نا نظر انداز کننگ نا خلاف احتجاج کریر۔

اندا وڑ میڈیکل کالج نا ہاسٹل ٹی پولیس فائرنگ کیک و پنچ بنگالی اسٹوڈنٹ تے شہید کیک کہ اوفتا پن صلاح الدین، عبدالجبار، عبدالسلام، رفیقاللہ، ابو برکت مریرہ۔ دا اسٹوڈنٹ آتا شہادت آن گُڈ تیوہ غا بنگالی قوم ئٹی اسے تحریک اس بش مریک کہ او تحریک language movement نا پن آ مریک۔ ہراتم دا تحریک ترندی اٹ تینا گاما تے مونی دننگ مریک گڑا 22 فروری ءَ اسے قومی احتجاج اس کننگ مریک کہ اوفتا زی ءَ اسیکہ وا پولیس فائرنگ کیک و پین چار بندغ شہید کیک۔ دا شہادت آتا خلاف بنگالی اسٹوڈنٹ آک اسے دیوان اس ہڈ تیرہ کہ پولیس دا دیوان نا بے سہب کننگ کے آرمی تو اوار جلہو کیک ولے دا تحریک تینا گاما تیتوں مونی ہنیسا کائیک۔

ہراتم دا تحریک نا مُستی ہننگ ءِ پاکستان نا آرمی و ایلوک خنیرہ گڑا دا تحریک ءِ چُپ کریفنگ کن 1956 اٹ بنگالی بولی ءِ پاکستان نا ہرٹمیکو بولی منیرہ ولے دا ہیت آن بنگالیک خوش مفسہ۔

اندا وڑا زبان نا پنا دا تحریک کہ تینا گاماتے مونی دریسہ کیک۔ 1970 اٹ گچین کاریک مریرہ و بنگالیک اکثریت ٹی بریرہ ولے پنجابیک دا سوبمندی ءِ منپسہ اندا سوب آن 1971 اٹ بنگالی قوم اسے قومی تحریک اسیتوں مونا بریک و قوم دوستی نا درشانی کیک۔ وخت اس تیوہ غا بنگالی قوم تینا راجی تحریک ءِ سرپد مریک گُڑا پاکستانی فوج ہم تینا ظلماتا خاخر اس لگیفیک کہ سی لکھ آن زیات بنگالیک سُم تا مونا بریرہ و شہادت نا جام ءِ نوش کیرہ۔ اندا وڑ ہزار آتا حساب اٹ بنگالی نیاڑیک سیاکاری نا شکار مریرہ، ہزار آتا حساب اٹ زندان نا گواچی مریرہ، لکھ آتا حساب اٹ جلاوطن کننگ مریرہ۔
ولے اندا language movement تحریک نا قربانیک مونی 1971 اسے سوبمند ءُ تحریک ئسے نا دروشم اٹ ودی مریک و مونی کائیک۔ دا اندا language movement نا قربانیک ئسر کہ بنگالی قوم 16 دسمبر 1971 ءَ تینا آزادی ہلینگ کے سوبمند مریک۔ 21 فروری 1952 نا تحریک بنگالی قوم ئٹی اسے سوچ اس ودی کرے کہ او اسے جاگہ اوار مسُر و تینا آزاتی ءِ ہلکر۔ اینو بنگالی قوم جہان نا مونا تینا قومی پجار، دود ربیدگ و تینا قومی زبان نا ہمرائی اٹ تینا زند ءِ گدرفینگو۔ اینو دنیا نا غُٹ قوماک بنگالی قوم نا ہمرائی اٹ 21 فروری نا دے اٹ شہیداتے سلام پیش کیرہ و جوانی اٹ اوفتے یاد کیرہ کہ ہموفتا قربانی نا وجہ غان اینو ہر قوم تینا لُمئی بولی نا رکھنگ کن ساڑی ءِ.

دا اندا دے ءِ کہ اینو بنگلادیش نا غُٹ قوم فخر آتون شہدائے مینار اٹ ساڑی مریک و شہید آتا زی ءَ فخر کیک کہ اوفک تینا زند ئنا خوشی تے قوم کے قربان کریر۔ اندا خاطرا ہمیش زندہ اریر کہ ہر وخت یات بریرہ۔
اندا وڑ اٹ UNSCO ئٹی 1999 اٹ 21 فروری لمئی بولی تا جہانی دے قبول کننگ مریک کہ اینو ہر قوم تینا لمئی بولی کے دیوان تخیک کہ بروکا نسل تینا لمئی بولی آن سوگو مریر۔

ہرٹمیکو دا ہم پاننگ مریک کہ ہر قوم ءِ تینا لمئی بولی ٹی خواننگ نا حق رسینگے و خوانفنگ مرے ولے اینو ہم غلام آ قوم آتا زبان لگتمال کننگ مریک۔ تاریخ نا دا کُل ہیت آتے چاننگ آن پد نن یعنی بلوچاک ہم اندا جنجال ئٹی ارین کہ ہمو ریاست درو بنگالی قوم نا زبان ءِ لگتمال کرینے اینو بلوچ قوم نا زبان تے ہم لگتمال کننگ ءِ۔ اندُن کہ بنگالی قوم تینا جُہد و قربانی آن پد آزاتی نا مراداتے خنک۔ اگا بلوچ قوم خوائک کہ ننا زبان و دودربیدگاک بچیر گُڑا اوفتے کہ المی مریک کہ او تینا قومی تحریک ءِ زندہ ءُ برجا تخیر، آزادی اسکان ہر وڑو قربانی ایتنگ کے پد سلپسـ انتیکہ دا جہان اٹ ہر قوم نا دا بنماسی حق ارے کہ او تینا لمئی بولی ٹی نوشتہ کے ءُ ہیت کے۔ اندا خاطر بلوچ ہم تینا زبان و لمئی بولی تا حفاظت کننگ کے کوشست کیر۔ خوانر ءُ نوشتہ کیر۔

بلوچی براہوئی زبان ءِ ننا
دنیا ٹی اندا نشانے ننا
زبان زندگ مرے
بلوچ قوم آجو مرے

دی بلوچستان پوسٹ : دا نوشت اٹ ساڑی ہیت و خیال آک نوشتوک نا جند ئنا ءُ، دی بلوچستان میڈیا نیٹ ورک نا دا ہیت آتے مننگ الّمی اَف و نئے کن دا ادارہ نا پالیسی تا درشانی ءِ کیک۔

زبان و زبان نا رُدوم

نوشت: امبر بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

غٹان مست ذہن ٹی دا سوج ودی مریک کہ زبان انتس مریک؟ زبان امر جوڑ مریک؟ او ادب انت بلا سے و امر ادب پاننگا؟ داڑان مالو کہ نن زبان نا مروکا تعریف و معنی تے آ ہیت کین دا معلوم داری کننگ نا کوشت کینہ کہ زبان نا ودی مننگ نا باروٹ انت قیاس و نظریہ غاک اریر۔ تدوکا صدی نا آخیر ٹی اقتصادیات نا اسہ جرمن پام دارئس کہ اونا پن کارل بیوشر اس او دا نظریہ ءِ مونا ایس کہ ناچ (رقص) و شعر (باگل) نا ودی مننگ بنائی محنت و خواری نا جون آتے آن اسٹ ءِ ۔ اونا تشریح ءِ دا وٹ کیک کہ ’’ خواری و محنت نا وختا جون ئنا سرفئنگ آن اسہ خاص وڑنا توازن ئس ودی کننگ ءِ تو دم دری نا احساس ئٹی کمبوتی بریک او کاریم ٹی زیات چسپانی ودی مریک۔ داکان بیدس ہراتم انسان چندی بُرآتیٹی اوار مریسہ کاریم نا بناءِ کرے۔ تو اوڑ کہ الّمی ئس کہ او تینا جون نا حرکت آتیٹی توازن ودی کے تانکہ اونا کاریم ردوم ہلنگ کے اندا رقص یا ناچ نا بنا ءِ۔ خواری نا توازن ہلوکا حرکت آتیٹی ہراتم ترندی بریک تو اوڑتون اوار اوار توازن ہلوکا توارآک پیش تمرہ۔ اندا توارآک مدان مدان آ توازن ہلوکا لوز آتا لویس ءِ دوئی کریر و انداکان شئر ودی مس۔بیو شر نا خیال داد ءِ کہ بنائی پیداوار نا اوزار آک مستی ہنیسہ شئرو باگل نا اوزار آتا دروشم ءِ دوئی کریر۔

ڈاکٹر محمد اکرم خاور نوشتہ کیک:
’’ زبان انت سے داڑان مراد دُویTongue افک بلکہLanguageزبان ءِ۔ زبان بولی آن جوڑ مریک۔ بولی ہمو وخت اسکان زبان نا درجہ ءِ دوئی کپک ہراوخت کہ اوٹی ادب اوڑدہ نوشتہ مف یعنی شاعری یا نثر ٹی نوشتہ کروکا ادیب آک تینا نگارشاتاتہ نوشتہ کیر۔اوفک تینا نوشتہ غاتہ کتاب نا شکل یا رسائل اخبار آتیٹی شینک کرفیر۔زبان وجود ٹی بننگ کن دے،تواوسال نہ بلکن صدی تا وخت خلکُن ءِ۔‘‘( خاور،۲۰۱۸ء:۳۶۹)
جارج ٹامس پنی ءُ زانتکارئس ناچ، شئرتا باگل وشاعری نا ردوم ءِ دا وڑ ٹ بیان کیک’’ناچ ،شیئر و شاعری تینا ردوم نا بنائٹی اسٹ ئسر۔ اوار نگا محنت (حشر) ٹی آختہ انگا انسانی جونک توازن ئٹ شیف بڑز مرسہ داتا بناءِ کریر۔داتا اِرا بشخ ئسراسٹ جون ئنا ارٹمیکو توار نا،اولیکو ڑان ناچ ودی مس ارٹمیکوڑان زبان۔خواری نا دا ردوبند ہراتوارآتے زبانک ارفنگ کتورہ اِلار اوتے اوزارآک ارفیر او اندا شئرباگل نا اوارآتابنماس جوڑ مسُر۔ شاعری و ساز وزیمل نا سرحال ءِ و ساز وزیمل شاعری نا جون ءِ ،داڑان پد داتیٹی ہم فرق ودی مس۔

پروفیسر منظور نا نوشتہ نا مطابق انسان تینا مرغن آ تاریخ ئٹی ایجاد آتے کرینءِ۔ اوفتیٹی قیمتی ءُ ایجادئس زبان ہم ارے انسان نا پنی آغزہ زبان زندگی کن لازمی اف ولے انسان نا داوڑ تو تعلقداری داخدر مسونے کہ داڑان بیدس او راجی زندگی نا خیال ہم کننگ مفک۔دہن تو زبان نا باروٹ بھازانگا تعریف و معنیک بیان کننگانو ولے نن دافتے مکمل پاننگ کننگ کپنہ ولے تینا آسراتی کن نن دا تعریف آتیا بحث وتران کینہ۔

نورالغات ٹی مولوی نورالحسن نیئرنوشتہ کیک:
’’ زَبان۔( ف بفتح اول ذیز بضم دوم۔۔پہلوی ٹی زفان اسک)۱ حبیھ،۲بول چال،روزمرہ۳ہمو بولی ہرانا ذریعہ اٹ انسان تینا است نا ہیت ءِ پاش کننگ کے۔‘‘(نیئر، سن ندارد:کل۲۰۹۶)
انسائیکلو پیڈیا برٹانیکانا اسہ متکونو ایڈیشن اسیٹی پاننگانءِ’’ زبان زندہ انگا بندغ آتا نیامٹ اسہ وسیلہ سے ہرانا شونداری انسان نا تعلقداریءِ۔ ویبسٹر نا نیو انٹر نیشنل ڈکشنری دہن پائک’’ بنوکا ہیتی آ توار ہرا زبان و اوڑ تون تعلقدار آاُزبہ غاتا ہیت نا اواری آن دروشم ئس ہلیک۔

لوز آتا مجموعہ واوفتے ردوبند تننگ نا وڑو ڈول ہراسٹ انسانی بُرّ اسیٹی استعمال و اونا چائنداری مرے۔خاص وڑٹ کہ او بھلو وختس اسکان کاریم ئٹی اتنگ نہ مننگ نا سوب آن پورو‘و ساندہ مرے زبان پاننگک۔
یورپ ئٹی نوزدمیکو صدی نا بناء ئٹ لسانیات سائنسی حیثیت ئس دوئی کرے۔لسانیات نا منصب ،مسخت ،گشاد ،تالانی ،شابیتی و سیم و سند او خواننگ نا ہڈ تننگ کن زبان نا جون و راستوکی آ فکر و پام کننگ المی ئس ۔اندا خاطران زبان نا تعریف نا خاص خیال داری کننگا۔ہرا تعریف آک کننگا ر اوتا جاچ ءِ خلیل صدیقی داوڑ ئٹ ہلیک۔
دا بابت زبان نا اسہ بھلو ماہر سے بزاں رابرٹ ہنری رابنس (R.H Robeins)نا پاننگ ءِ کہ:
No book can honestly pretend to deal waith the subject in a way that will both be accepted in all respected by every reccognised scholar in the field and remain un altered for all time‘‘ ( Robins,1985:1)
’’ اسہ ہم کتابس حق و سچائی نا بہانہ ءِ کننگ کپک۔ کہ او تینا سرحال ٹی دنو وضاحت و توقع ئس تخہ کہ ہر کس کہ چاؤکے او اوٹی ہچو بدلی سدلی ئس ہتپ۔‘‘ (Robins,1985:1)
ایڈ ورڈ سیپرنا پاننگ:
Language is a purely human and non _instinctive method of communicating ideas,emotions and desires by means of voluntarilyproduced symbols Sapir,1921:8))
زبان آجوئی ئٹ و دوئٹ ہڈ تروکا علامت آتا رِدٹ جوڑءِ، و احساس نا نِلا صاف انگا انسانی وڑءِ‘‘(Sapir,1921:8)
’’زبان روایتی آ توار آ تا نظام ئس ءِ ہراسٹ دوئی کروکا وخت آ خاص انگا اصول آتا ردٹ اڈتننگک‘‘
(Ebbrghaus)
’’زبان خیالاتا ابلاغ یا بیان کننگ نا اسہ وڑئس اف بلکہ دا اسہ وڑنا سوج کننگ نا عمل داری اسہ وسیلہ ئس سوج کننگ ناہرا بیرہ انسان تون تعلقدار ءِ‘‘ (Berd Mann)

زبان نا ردوم:
اسہ زبان سے نا ردوم ٹی ہمو زبان نا بندغاتا بھلو کڑدارس مریک۔اوفتا توڷ بش اوفتا انفرادی زند یا اجتماعی زندنا وڑڈول ، اوفتا سوچ زبان ئٹی بدلی سدلی ہتک انداڑان بولی تیٹی ردوم بریک۔ڈنمارک نا ماہر لسانیات آٹو لیسپرسن پائک ’’بندغاتا اواری آن بیدس بولی نا ہچو حق ئس ادامفک ۔او بندغاتا کڑوءِ بولی تاردوم پا رینے۔ اوفک بحث نا دا صورت ءِ ’’ لسانی حیاتات ‘‘ پارینے۔امریکہ نا ماہر لسانیات وھٹنے ہم بولی نا اہمیت نا پارہ غا اشارہ کرینے۔او پارینے کہ اسہ بولی ئس اگہ پوسکنا نسل اسکان سرمریک تو اوٹی گڑانہ گڑاس ردو بدل ضرور مریک اوٹی لوزاک، ہیتاک،او لوزاتے ملفنگ کل ٹی بدلی سدلی مریک۔اوداڑان بیدس باز نگا ماہر لسانیاتاک دادے دروغ پارینو۔اوفتا پاننگ ءِ کہ بولی نا ردوم ٹی انسان نا نیام تمنگ نا ہچو عمل دخل ئس اف۔جرمنی نا ماہر لسانیات میکس ملونے ’’ زبان نا سائنس ‘‘ آلیکچرترسا پارینے کہ بولی تیٹی ردوم مرسہ کیک ولے دا ہیت انسان نا وس ٹی اف او بولی نا ردوم ءِ تورے ۔

ڈاکٹر محمد اکرم خاور نوشتہ کیک:
’’ ذیف سید ۲۰۱۰ ء تیناپٹ و پول ٹی نوشتہ کیک’’ پارہ کہ آدم علیہ سلام و اونا قوم اسہ زبان اسیٹی ہیت کریرہ۔واہم منہ وختان گڈ انسان اسہ مینارس جوڑکرے۔ تاکہ آسمان آ رسینگہ ہرادے مینار بابل پارہ۔خدا اوفتے دا گستاخی نا سزاءِ دا داوڑ تسک کہ مینار نا ہر اسہ منزل والاتا زبان جتا مرے تاکہ اوفک اسٹ ایلو نا ہیتاتے سرپند مفس۔‘‘واہم جدید ماہرین لسانیات آتا خیال ءِ کہ زبان تیٹی عقل ءِ چکر ٹی شاغوکا صوتی او نحوی تنوع ہزارا سالتیٹ پاش مسنے۔وختس کہ منہ ماہر لسانیات نا پاننگ ءِ کہ دا بھاز آ چِک و تاڑ آن بیدس ہم تیوی آزبان تا تعلق اسہ زبان تون کائک اوڑدہ مریک۔‘‘خاور،۲۰۱۸ء:۳۷۳)

افضل مراد نوشتہ کیک : ’’ اِرا تاریخی مثال ننا مونا اریر روم نا شہنشاہ طبی ری و جرمنی نا بادشاہ سگھمنڈ لاطینی بولی ٹی باز انگاردی تے کریر تو اندا ردی تے ہلکُر۔قاعدہ دان آک انداپاریر کہ اسہ بندغس اخہ کہ طاقت ور مرے ولے اودے دا اختیار افک کہ او بولی ٹی ردو بدل تینا مرضی ئٹ کے۔داڑان ہندا ظاہر مریک کہ بندغ اخہ در کہ طاقت والا مرے بادشاہی نا خواجہ مرے ولے اودے بولی ٹی بدلی سدلی نا ہچو اختیار ئس اف۔دا اختیار لس مخلوق نا دوٹی ءِ ۔ہراڑاسکان بولی نا تعلق ءِ دا ہیت خل آ چشخ آنبار ءِ انسان نا کل آن قیمتی آ میرات اونا بولی ءِ۔اونا سوچ ،تہذیبی ،اخلاقی و روحانی بشخ اونا بولی نا محتاج ءِ۔بولی نا خزانہ اونا متکنا گدرینگوکا وخت نا تارمئی تیٹی ڈکوک ءِ ہراڑاسکان نظر نا رسینگنگ مشکل ءِ۔انسان نا سوچ اونا پٹ وپول نا عادت اودے مجبور کیک کہ او متکن ءُ بنا نا سونج رونج ءِ کے۔‘‘
–
کتابیات
مرادافضل’’ براہوئی زبان و ادب نا ندارہ‘‘ – زید اے پرنٹرز لاہور
خان نصیر گل میر’’ بلوچستان قدیم اور جدید تاریخ کی روشنی میں ‘‘ – گوشہ ء ادب جناح روڈ کوئٹہ
خاور ،اکرم محمد ’’ اردو ادب ‘‘- مکتبہ الیوسفیہ لاہور
فیروز الدین مولوی،الحاج ’’ فیروز الغات اردو جامع‘‘ – نیارنگ ایدیشن فیروز سنز لاہور
R.H Robins, General lingustics,Longman.1 R
ؑ Edward Sapir,language. New Yark.8

لُمئی آ بولی توں دوستی

نوشت: لیاقت بلوچ
دی بلوچستان پوسٹ

اینو بلوچستان ٹی ریاست ننا قومی آ بولی تے ہر وڑ آ گوہنگ نا کوشست کننگے ولے اینو دا دور ٹی بلوچ ورناک تینا قومی آ بولی تے زندہ تورنگ کن تینا ہر خوشی ءِ گوری کرینو او تینا بولی ءِ اسہ شناخت اس تننگ کن اودے جہان ٹی تینا قومی آ بولی منفرہ، بلوچستان یعنی بلوچ قوم نا جاگہ اوڈے براہوئی و بلوچ بولی آن بیدس پین ہم بھاز بولی تیٹ مخلوق ہیت کیک ولے بلوچی و براہوئی ہر وخت آ بلوچ قوم نا بولی چائنگ مریرہ.

مکران اینو ادبی رِد اٹ بھاز مُستی ہنانے اوڑے مکران نا سرزمین ہر وڑو بندغ ودی کرینے، شاعر گلوکار ماسٹر پروفیسر انت کہ خوائس مِلک اینو اُوفتا جہد نا برکت آن ننا بولی بلوچی بھاز مُستی ہنانے او اِننگ ئٹی ءِ. انسان جہان ٹی ہمو حیوان ءِ کہ او اسٹ ایلو ءِ ہیت کرنگٹ مطمئن کیک او تینا کُل گِڑا تیان درشان کرنگ ہم کیک، اینو زبان ءِ جہان اٹ بلو اڈزشت اس ارے ہر قوم اینو زبان او دود ربیدگ آتا خواجہ مرنگ خواہک اوفتیکن باز جہد ہم کیک تانکہ او زندہ مریر. زبان قوم نا اولیکو شناخت ءِ، بیست و یک فروری جہان اٹ اسہ بلو دے اس چائنگ مریک اینو ہندا دے جہان ٹی انسان آتے ہندا احساس ءِ ہیتک کہ اگاں نا لمئی آ زبان آ کس اس جلہو کیک اوڑکن کہنگ کِن ہم تیار مر، دا دے ہمو قوم آتیکن اسہ سبخ اس ءِ کہ او تیا زبان ءِ ہچو اڑزشت اس تفسہ.

بنگالیک ہم تینا زبان کِن ہندنو قربانی تسُر کہ اینو جہان بیست او یک فروری ءِ ہموفتا قربانی نا پِن اٹ چائک. زبان مف گڑا قوم ہم مفک اینو اگاں قوم اس زندہ ءِ زبان نا برکت اٹ. اینو اگاں خوانوکاک نوشتہ کیرہ خوانرہ تینا زبان آ ہیت کیرہ دا اسہ بلو جہد سے. یکہ لمئی آ زبان کِن قربانی تروکاک بنگالیک افس جہان ٹی ہزاراک اریر. اینو دا حق ہر کس ءِ ارے کہ تینا تینا قومی آ بولی کن جہد کے و اودے زندہ تِخہ. فرانس نا اسہ بلو زانتکارس ژاں پال سارتر پائک “اسہ قوم سے تینا نَتا سلِنگ کِن المی کہ او تینا زُبان اے زندہ تورے” ہرا وخت آ الجزائر نا زیا فرانس قبضہ کیک کلان مُست اوفتے فرانسسی زبان یعنی فرنچ خوانیفنگ مریک، الجزائریک تینا عربی آن زبر کننگ مریرہ. الجزائر نا سیاسی رہشون محمد بِن بیلا ہم عربی زبان آن زیر کرنگ مریک اونا اولیکو زبان فرنچ مریک ہرا وختا او مِصر ٹی مخلوق تون ہیت کیک گُڑا اسٹیج آ بریک ھوغک او پائک اینو کنا بدبختی ہندادے کہ ای تیان قومی و لُمئی زبان عربی آں زبہر اُٹ او نما مونٹی ہم پین زبان اسیٹ ہیت کننگ ئٹی اُٹ. ہندا وڑ چین نا لیڈر ماوزے تنگ ہم تینا ملک نا آجوئی آن مُست پین زبان نا ہیل کرنگ نا کوشست کپک آجوئی آن انگریزی ہیل کیک.

اینو اگاں بلوچستان ٹی اُرین پاکستان بلوچی و براہوئی ءِ ہچو اڈزشت اس تِفک او تینا زبان اردو ءِ ننا زیہا خوشانے. اینو کنے بلوچ قوم آن ہندا دزبندی ءِ کہ بیدس بولی آن اینو ننے ہچو وسیلہ اس مفک انتے اگاں اینو پین بولی تے ہیل کینہ دنکہ اردو انگریزی گُڑا پگہ بلوچستان ٹی قوم بلوچی آن ہم زبہر مریک. زبان زندہ تخِنگ مرے۔۔۔

گوریلا جنگ امر کیرہ؟

تحریر سمیر جیئند بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

جنگ او جدل ازل آن انسان تون اونا فطرت یعنی اونا خمیر ٹی اوار ءِ۔ ہابیل قابیل آن بناء مروکا جنگ جتا جتا مرحلہ غاتیان گدرینگسہ مختلف قسم نا سامان جنگ ،ہُلی ،پیل آن ہلیس کلاشنکوف ،راکٹ لانچر جدید آن جدید آسلاء توپ ٹینک ،بمب،بکتر بند ،گن شپ ہیلی کاپٹر ، جیٹ ، ایف ۱۶ ، مُر خلوکو میزائل تون اوار ڈرون آ سر مسنے۔داسلاء آتیان ہراسٹ تینا طاقت نا کچ اٹ کاریم اٹ ہتنگک۔ ہنداسلاء تا نشہ ٹی مست طاقت آک تینا مفاد نا مطابق اگہ اوفتے ضرورت مرے تو ایلو ءِ شیف شاغنگ کن یا کوزہ کننگ کہ داسلاء تیان بیدس ایٹم آنبار انگا بندغ و سہدار نا زَنکءِ جہان ناہستی آن مٹائفوکا خطر ناک انگا زہرآتہ ہم خلنگان پد مفسہ۔اگہ دا بدماش آتا مفاد پورو مس تو اوفک دا سلاء تے او اوفتا کاریمءِ شیف ہنداخہ خلنگ ءِ بناء کیرہ کہ او بندغ دژمن پار ہ و پین ہندنو مثیال مونا ہتیرہ کہ بنوکا ملامتی آن تینتون تینٹ ہس مریک۔پاننگ داکہ بے شک داسلاک بندغ دژمن ار یرولے دافتا ہم ہمو کہ تینے بندغ دوست پارہ جہان نا جمعدار تینے سرپند مریرہ کہ ہراوخت اوفتے جنگ اس ہلک تو اوفک مچا بندغی و اونا ہیت ءِ گیرام کیرہ۔او تینا ظلم خلنگ پرغنگ ءِ ہندن بناء کیرہ کہ دنکہ اسہ خرمااس کھرٹی تمے ۔ مسخت دا کہ اوفک تیوی بندغی اخلاق نا حد ءِ گذریفرہ ۔مونی ایلو جہان آن مست نن تینا گہوْر آ اُرین تو ننے دا ظلم پاکستان نادروشم ئٹی دوئی مریک کہ اوفک بلوچستان نا بلوچ راج ئتون ہنوکا ہفتاد سال آن ہمو ظلم و جبر نا داستان تے ہلانو کہ بروکا وخت آ مورخ یعنی تاریخ نوشتوک نوشتہ کننگ ئٹ دم درینگور ولے اوفتا داستان ایسر مفروءِ۔

بقول گوریلا لیڈر جنرل شیروف مری ’’ بلوچ آتا دا جدوجہد جہان نا مچ آ مظلوم آ بندغ آتا جدو جہدءِ،دا ملک نا مظلوم قوم آتا جدوجہد ءِ،دا جدوجہد سندھی ،اوغان و بلوچ آتاجدوجہدءِ،دا جدوجہد بین الاقوامی سامراج و اوفتا دلال آتا خلاف ءِ‘‘۔

دا مچا ظلم زوراکی نا خلاف اینو جہان نا بھازا غلام قوم آتیان بار بلوچ مخلوق ہم ہفتاد سال نا جنگ ئٹیءِ و ظالم نا دوءِ توننگ کن تینا مال دولت ءِ لٹ پُل آن رکہنگ کن بلوچ مخلوق جہان تون اوارہمو جدید آسلاء تے کاریم ئٹی ہتنگ ءِ ہرا نا وس ئٹی ءِ ولے ایلو پارہ غان دژمن ریاست اوفتا زیہا تینا ظلم وزوراکی ءِ ہمو خہ در ترند برجا تخانے ہرانا تصور ءِ و خیال ءِ کسس کننگ کپک۔اوفتا توار ءِ توننگ کن تینا فوج ، جیٹ ،بمبار ،او گن شپ ہیلی کاپٹر ،زہری ءُ سلاء ہم کاریم اٹ ہتنگ آن بیدس ،علاقائی ردٹ جہی آ دز ،سیاہ کار ،جواگر ،قحبہ خانہ غاتا دلال آتا زریعہ اٹ ڈیتھ اسکوائڈ ہم جوڑانے ہرافک پاکستان نا فوج ،ایف سی و ایلو جاسوسی ادارہ غاتیان بیدس مذہبی گنوکا ملاتے ہم اوفتا خلاف موتہ ئنا پروانہ یعنی چِٹی ءِ تسر کہ اوفک بلوچ نا نیاڑی پیر ورنا ، چنا ، خوانندہ غاتپہ،ڈاکٹر ،وکیل،انجینیئر،استاد و ایلو شعبہ غاتیٹی کاریم کروکا بلوچ مخلوق ءِ آسانی اٹ کسفنگ وبے شرف کننگ کیر۔پین تہ پین اگہ کسس ردی آن اسہ بلوچ آزادی پسند سرمچارئسے سلام تس یا سلامءِ وعلیک ہم کرے تو اودے اغواء کروئی و زندان تا گواچی آن بیدس اونا جوْن ءِ ویرانہ سیٹی چغل تننگ نا وس واک تخئنگ نا حقءِ دوئی کیک۔

سرمچار یعنی ہمو بلوچ ڈیھ ءِ رکھو ک انگا بلوچ ڈغار نا چنا کہ ہرا گوریلا جنگ پاکستان نا نو آبادیات نا خلاف کیک۔سوج ودی مریک کہ گوریلا جنگ یا گوریلا انتسے ہرانا دوآن پاکستان داخہ در بے وار ءِ کہ اوفک بلوچ نا آخری غیرت نا جاگہ یعنی نیاڑی تیٹی دو سخت کننگ نا حد آ سلیسنے۔

ٍ گوریلا جنگ یا چھاپہ مار جنگ ،دادے عربی ٹی حزب العصابات ، پارہ ۔فارسی ٹی چریک ،انگریزی ٹی Guerrilla Wafareنا پن تننگانءِ۔ دا جنگ ہندا وڑ ءِ کہ ایہن عموماً دا چنک ولے طاقت ئٹی بھاز سوگوءِ یعنی تینے آن بھاز بھلاءِ ہندن شیف شاغک دنکہ اسہ چناس اُچ ءِ لانٹی ٹی ہلے و تینا مونا ہش کے۔دا وڑ ئنا جنگ ءِ اردو ٹی ہم گوریلا جنگ پارہ ولے دانا تعلق گوریلا تون افک ،چائندار آتا پاننگ ءِ کہ دا ہسپانوی زبان نا لوزئسے و ہموکان بروک ءِ یعنی گوریلا غان پیشن مروک ءِ و دانا ترجمہ ءِ کننگان دا چھاپہ مار پاننگک۔داوڑ نا جنگ ڈھکوک ڈھکوک جلہوکریسہ ایلوءِ نسخان رسیفنگ ناءِ۔دا جنگ ٹی پاش جنگ ہچ بر کپسہ او نہ اودے جنگ نا موقع غا مرغن توریرہ۔ہندا خاطران ہسپانوی ٹی چنکا جنگ یعنی گوریلا پاریرہ۔ہندا سوب آن دا گوریلا پن تما۔پارہ کہ دا اصطلاح اولیکو وار ۱۸۱۴ء ٹی استعمال مسک ،ہسپانیہ و فرانس نا جنگ نا وختا۔مشہور انقلابی رہنما چے گویرا تینا کتاب ٹی نوشتہ کرینے کہ گوریلا فوج اسہ مرکزئسے نا وڑے تینائی کیک انتیکہ اونا روتہ غاک عوام ئتون گنڈوک مریرہ۔اوفتے اسہ بھلو فوج سے نا مقابلہ ئٹی کم تر سلاء تخنگ نا سوب آن کم حساب کننگپ ،انتیکہ دا جنگ ءِ ہمو بندغاک بناء کیرہ ہرافتاسلاک کم دوئی ارے۔

فرنچ جنگی دانشورہنری بورن ڈی جومینی نا پاننگ ءِ کہ’’ گوریلا جنگ ءِ قومی جنگ نا پن تننگ مریک‘‘۔

رستم بلوچ تینا مضمون ٹی نوشتہ کیک:
’’ Akkadian empire نا خلاف Gutian نا ۲۲ قبل مسیح ٹی خلنگ و نزنگ نا گوریلا جنگ ءِ بناء کرے و اوفک سلطنت اکد ءِ شکست تریسہ جتاؤ سلطنت ئسے نا خواجہ مسر۔نیپولین ہراوخت روس نا خلاف جاریت نا بناء کرے تو ہمو وختا روس نا فوج کم طاقت ئس تو اوفک فرانس نا خلاف گوریلا جنگ ءِ بناء کریر و فرانس ءِ دا جنگ ءِ باتننگ آ بیوس کریر۔روس دا جنگ ءِ مچ و تفر نا نیام ئنا جنگ پاریر۔
ہندن امریکہ نا آزاتی نا جنگ ٹی ہم گوریلا جنگ نا خذمت آتے دوئی کریر۔نیپولین نا خلاف یورپ نا جزیرہ نما آئبریا ٹی گوریلا جنگ نا زریعہ اٹ مورچہ غاتے ہلکر۔Peninsular War نا جنگ ٹی لوظ گوریلا نا استعمال کننگا۔ہندن داڑان پد گوریلا جنگ ایلو جہان ئٹی تالان مس۔ارٹمیکو عالمی جنگ ٹی T.E. Lawrence او فیصل ترک آتا خلاف گوریلا جنگ کریر۔قبلہ ئی یورپ نا زیات ملکاک گوریلا جنگ کریر۔‘‘ ( بلوچ،۲۵ اپریل ۲۰۱۵ء)

میران بلوچ تینا مضمون اٹی نوشتہ کیک :
’’بھازا دانشورا آتا خیال ءِ کہ گوریلا جنگ احتجاج کننگ ناسوگوْ آن سوگوْ آ سلاء ءِ۔ہراکہ کوزہ گیر نا خلاف کاریم اٹ ہتنگک۔فارس نا حکمران دارا اول ہراکہ ۵۱۲ اسکان اسہ بھلو سلطنت ئسے آ حکمرانی کریکہ او تینا وخت ئٹی سپر پاور حساب کننگاکہ ،ہرانا سوگوْ ءُ فوج اس ئس ولے تاریخ ٹی اولیکو وار سیکھتی قوم اونا خلاف گوریلا جنگ نا بناءِ کریر ہراٹی اونا فوج جنگ ءِ باتس۔
سکندر اعظم او ہانی بال آنبار انگا جنرل ءِ ہم گوریلا جنگ نا مقابلہ کروئی تما ہندن اوفتیکن گوریلاجنگ بھاز ویلاآتے ودی ہم کرے۔
گوت ھا او ربن ہم گوریلا جنگ نا زریعہ اٹ رومن سلطنت ءِ شکست تریسہ تینا وطن ءِ آجو کریر۔میگیارس گوریلا جنگ ئٹ تینا وطن ہنگری ءِ کوزہ گیرآن واپس ہلک۔وائی گنگ ،آئر لینڈ ،انگلینڈ و فرانس ءِ گوریلا جنگ نا زریعہ اٹ کوزہ کریر۔‘‘( بلوچ،۱۳نومبر،۲۰۱۷ء)

ٹک تیر بلوچ نوشتہ کیک :
’’زمانہ قدیم ٹی اسہ وار مرہٹہ غاتا جنگ ٹی حیدر علی اوفتا لشکرآ اسہ نن اس داوڑ حملہ کرے کہ اوفتا را شن و لشکرے دروک ہتوک آ ہزار آتا حساب خراس تے تینا کوزہ ٹی کریر، تینا سپاہی تے دافتان دہ ہزار خراس نا مراغاتیٹی اگڑی تفیفے و اوفتے شام ئتون گاسلیٹ خلیسہ خاخر ترفیر ہراکہ مرہٹہ سڑدار ’ ترک راؤ‘‘ نا خاچوکا لشکر ٹی تمار ہراڑان لشکر نا کیمپ ٹی خاخر لگا اوتفوکا ہلیک ہم ترہ کرسہ بنداتہ کشکار لشکرٹی تمار داڑان فوج ٹی واویلا بش مس تو ایلو پلوان علی حیدر تینا سپاہی تتون حملہ کرے و اوفتے یعنی لکھ آن گیشتر لشکرے منہ ہزار سپائی ئٹ بے سوب کریر و جنگءِ تینا پنا کریر۔ ‘‘( تیر،۵ اپریل ،۲۰۱۸ء)

ظفر عمر خان فانی نوشتہ کیک:
’’ الجزائر ٹی ۹ ہزار گوریلاک ۴ لکھ فرانسیسی فوج ءِ جنگ ٹی دمدریفسہ لنگھڑ کریر ۔جنرل ڈیگال فرانسیسی آباد کار آتا بھاز مخالفت آن پد ہم الجزائر ءِ آ زادی ترسہ تینا جان ءِ کشا۔

سائپرس ( قبرص )ٹی ۱۰۰ گوریلا ۴۰ ہزار برطانیہ نا فوج ءِ عاجز کریر۔اوتا ہمو فوج ئس کہ ہرافک برماٹی کمیونسٹ گوریلا تتون جنگ کریسر بس سسرمزہ نا ہیت داکہ ہرا وخت برطانیہ ۵ ہزار فوجی کمک کن پین راہی کرے تو گوریلاک ہم دیوالاتا پوسٹر خلکر کہ نن ہم اِرا بندغ پین پوسکنو بھرتی کرینن۔ آخر کار انگریزاتہ سائپرس ءِ آزاد کروئی تما۔‘‘

گوریلا جنگ نا اصول دادے کہ اوفک مونا بفسہ کہ اوفتے کس ئس خلے کُٹفہ اوفک فوج آحملہ کننگ آن گڈ تینا زند نا لس کاریم تون اوڑدہ تمرہ، ہندا سوب ءِ کہ درو روس اوغانستان ٹی شکست خنا او اینو امریکہ ہم داڑے ہمو تاریخ ءِ تینائی کننگ آ مجبور خنئنگک، ۱۹۷۱ء نا گوریلا جنگ ٹی بنگالی تا دوآن پاکستان دے ٹک نا تینا علاقہ غان دو کشا او اینو اونا قبلہ نا علاقہ ہرادے بلوچستان پارہ گوریلا جنگ نا آخری حد آ رسینگانے، پاکستان تینا لکھ آفوج آتا بیرکان کشنگا مجبور مسنے۔ بلوچستان نا دا تیز انگا جدید آگوریلا جنگ تقریباََ ۲۰۰۰ء آن بناء کرینے او دا وخت زسکان بلوچ تینا سیاسی بھلا بھلا لیڈر غلام محمد بلوچ، چیئرمین بلوچ نیشنل موومنٹ او جمہوری وطن پارٹی نا سروک نواب اکبر خان بگٹی، تون اوڑڈہ دہان گیشتر لیڈر او ہزارا سیاسی او بلوچ سرمچار آتا شہید کرفینے دافتان بیدس بقول مسنگ پرسنز نا وائس چیرمین ماما قدیر بلوچ چل پنچ ہزاران آن زیات سیاسی ورکر آن ہلیستہ لیڈر و شوان بزغر، او بوتھار او نیاڑیتہ بلوچ نا پاکستان نا بے حس آ ایجنسی او اوتا دلال آک بیگواہ کرینے، جہد پدی سلئنگ نا جاگہ غا اینو دے پہ دے آن تیز مرسہ مونا گام خلئنگ ءِ۔ ہرانا بھلا سوب گوریلا جنگ ءِ او گوریلا جنگ نا داسانا تیزی نا سوب داہم ارے کہ فوج اونا دلالاک علاقہ غاتان لس مخلوق ہراکہ سرمچار آتتون است خواہی تخارہ اوت لڈیفنگ آمجبور کرے ہراوخت مخلوق تینا خاندان تہ علاقہ غاتان کشا تو اوفتا دو سبک مس ہراناسوبان اوفک جنگ ءِ اسہ پوسکنو طاقت ئس تنئنگ کن دے ءُ نن دشمن ءِ اونا کرایہ نا فوجی تا لاشتہ بڈ کنگ آمجبور کرینے و فوج نا بھاز علاقہ غاتیٹی واک او بدنامی ناسوب آن ہنداخہ ہنانے کہ تینا فوجی تہ اوفتا اراتا رسیفنگ نا بجائے ہراڑے خلئنگرہ ہموڑے اجتماعی قبر کننگ آمجبورءِ۔دہن کہ گوریلا نا تاریخ آن نن ءِ ھندا سبخ دوء بس کہ گوریلا ہروڑئٹ سرسوب او جنگ ئس ءِ داٹی ہرا قوم تینا نتا سلیسنے او سرسوب مسنے او اونا ڈیھ نو آبادیات کن خاخر جوڑ مسنے ۔داسا دا ذمہ واری بلوچ سرمچار نا زیہا ٹے کہ اوفک دا تاریخ ءِ ارا وڑ تینا پنا کننگ خواہرہ؟۔

واہم اسہ ہیت ئس یات کننگ نا ئے کہ گوریلا ہمو وختا گوریلا س پانئنگ مریک ہراوخت اوفک گوریلا بنیادی اصولاتہ تینائی کیر اگہ دہن مفک تواوفک گوریلا نا ردان پیشن حساب مریرہ ۔ او زندگ بے فائدہ مریک فائدہ دوبنئنگ نا بجائے اوفک قومی نخسان نا سوب جوڑ مریرہ ۔گوریلا نا کسرے یلہ کننگ نا سوبان قوم اوفتے تینا است آن کشک ہرانا سوبان دشمن ئے آسراتی دوبریک۔ لہذا ننے اینو دا سوغئند ہرفوئی مریک کہ ننا جہد تینا قوم نا رکھ و آجوئی کن کننگوئے نہ کہ تینا پن، ذاتی عیش و عشرت، منافع یا اسہ ٹولی ئسے نا چپ او راست آ چرینگوئے بلکہ اسہ گم نامو سرمچار سے نا حیثیت ئٹ راجی آجوئی و وطن اے دژمن نا دو آن ہلنگ کن مروئے۔

براہوئی اسے بولی ئس

حیراف بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

براہوئی بولی نا باروٹ بازنگا نظریہ غاک مونا بسونو، بازانگا ماہر لسانیات آتا پاننگ ءِ کہ براہوئی بولی دراوڑی تا خاہوت ءِ۔ ہرافتیٹی براہوئی، تیلگو، تامل، کنڑی و ملیالم بولیک اوارءُ۔ دا بولیک جہان نا کُل آن مُتکن آبولی تیٹی حساب مریره۔
ڈاکٹر عبدالرحمان براہوئی صاحب تینا کتاب “براہوئی زبان و ادب کی مختصر تاریخ” ٹی نوشتہ کیک کہ براہوئی السنه دراوڑ آن تعلق تخک، دراوڑ دا خطہ نا کُل آن مُتکُنا بولی ءِ۔

بازنگا براہوئی ماہر لسانیات آتا پنگ ءِ کہ براہوئی زبان نا تعلق ہندو آریائی یا ہندو یورپی بولی تا خاندان ءِ، دا نظریہ نا پیش کروکا تییٹی جہی آ دانشور آک اوار ءُ ہرافتیٹی گل خان نصیر، میرعاقل خان مینگل، پروفیسر عبدالله جان جمالدینی، پروفیسر عزیز مینگل و پین باز انگاک آوار ءُ۔

براهوئی بولی نا باروٹ مُسِٹمیکو نظریہ دادے کہ دا ساقائی (schthian) بولی سے ہراکہ تورانی یا الطائی بولی تا خاندانءِ۔
دا نظریہ نا پاروکا تیٹی جہی آ دانشور آک اوار ءُ ہرافتیٹی میرعاقل خان مینگل، آغا نصیر خان احمدزئی و ڈاکٹر عبدالرزاق صابر ءُ۔

ماہر لسانیات آک تینا کتاب آتیٹی براہوئی بولی نا باروٹ بازانگا نظریہ غاتے آ بحث کرینوم باز آک دادے دراوڑی باز آک دادے ہندو آریائی یا تورانی یا الطائی زبان ظاہر کننگ نا کوشست ءِ کرینو ولے اَسٹ تاہم تینا مسخت آتیٹی سرسہب متنے۔

برینا داسہ ساڑی آ دور نا ڈُک ویلاتیاں، باز انگا کاسگ چٹاک پاکستان نا پاننگا براہوئی ہراکہ بلوچ قوم نا ارٹمیکو بولی ءِ اسے جتا ءُ قوم اس ظاہر کننگ نا اسے بے سہب ءُ کوشست ئس کنگٹی ءُ، دا وخت نا نوآبادکار باقاعده دا کاسگ چٹ آتے تیارءُ زر خرید دانشور و ماہر لسانیات ہم بشخانے ہراکہ ایہن تو براہوئی بولی نا دیم روی کن کاریم کننگ ءُولے گواچن اٹ دافک بلوچ قوم ءِ بشخ کننگ نا کاریم ءِ تینا زمینی خدا تیان ارفینو۔

داڑان مُست وختس کہ انگریز آک میر محراب خان ءِ شہید کریر و بلوچستان ءِ تینا نوآبادی جوڑ کریر تو ہمو وختا انگریز آک ہم بلوچ قوم ءِ بشخنگ و نزور کننگ کن بولی، ذگری و نمازی نا چم آتا بنا ءِ کریر۔ دا ہیت اٹ ہچو شک اس اف کہ وختس نوآبادکار اسے نوآبادی ئسے آ قوضہ کیک گڑا طاقت نا بناء ءِ کننگ آن بیدس ذہنی آ چمبازی تا ہم بناء ءِ کیک۔ اندا وڑ انگریز آک ہم باز وڑ نا مکاری تے بلوچ قوم نا خلاف کاریمٹ ایسر کہ بلوچ قوم تین پتین نا اختلاف ئٹی انداخہ در گَٹ مرے کہ اودے نوآبادکار نا باروٹ سوچنگ نا موقع پم دو بف۔ انگریز آک دا پالیسی نا منوک ئسر کہ مخلوق ءِ بشخ کر پدا اوفتیا حکومت کر، اندا مسخت ئٹی سرسہب مننگ کن انگریز آک تینا محقق و دانشور آتے براہوئی زبان نا پٹ و پول کننگ نا پاریر، انگریز آتا دانشورک و ماہر لسانیات آک براہوئی زبان ءِ اسے قوم ئس نشان تننگ کن وڑ وڑ ئنا پٹ و پول کریر ولے تینا مسخت ئٹی سرسہب متویر۔

اندن ساڑی آ وخت نا پاکستان پرست و پنی آ دانشور آک و ماہر لسانیات آک ہمو انگریز آتا کتاب آتیان حوالہ تریسہ براہوئی ءِ اسے جتاؤ قوم اس نشان تننگ نا اسے بے سہب ءُ کوشست ئس کنگٹی ءُ، انشاالله دا دور نا انگریز ہم تینا مسخت ئٹی وخت ئنا انگریز آنبار سرسہب مفرور انتئے کہ براہوئی بولی ٹی ہیت کروکا بلوچ آتے اسہ جتاؤ قوم ئس نشان تننگ نا کوشست انگریز قوضہ گیر نا دور آن ہلیس تا اینو نا قوضہ گیر پاکستان نا وخت ئٹ مسونے داڑان بیدس بلوچی حکومت اٹ یعنی ریاست قلات اٹ کُل بلوچستان ئٹ دُنو اچو واقع ئسے نا ذکر اف۔