تاریخ نا پنہ غاک

(پانزدہمیکو بشخ)

نوشت: محبوب شاہ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی۔کالم

چانڑدہ میکو بشخ

خان قلات تون 1903ء اٹ نوشکے ٹی ریلوے نا پارہ اٹ معاہدہ مسوسُس ہراکہ ریاست قلات آن گدریگک۔

ای بیگربیگی محمود خان، خان قلات برٹش حکومت ءِ پورو واکداری ایتوہ کہ او تینا منشانا رِد اٹ ریاست نا ہربشخ اٹی کاریم کننگ کیک، دنکہ ہراوڑ او داسہ نوشکے ریلوے لائن ءِ جوڑ کننگ ءِ۔ دا کل ڈغارتے ریلوے لائن نا سازو سامان و ایلو ہر وڑ انا کاریم تیکن کاریم اٹ اتنگ کیک ہرا وڑکہ پاننگانے ہمو کل افرادی قوت ہرا کہ ریلوے لائن نا جوڑ کننگ اٹ کاریم اٹ بریرہ ہموکل ریاست نا بندغ آک مرور ہرا وڑ کہ فیصلہ کننگاسُس۔
دستخط
میر محمود خان

دا معاہدہ قلات اٹ 12 مئی 1903ء اٹ مسوسُس۔

شیفکو معاہدہ 1905 اٹ انڈیا و ایرانی سیم و دنگ، کنگ آف برطانیہ آئرلینڈ و برٹش حکومت انڈین حکمران و شہنشا ایران نا نیام اٹ مسوسُس۔
دا معاہدہ ٹی خزانہ سلاہکار، خارجہ سلاہکار شاہ ایران و اے آر ڈینگ (A.R.Ding) KCB تہران نا اموری وزیر نا نیام اٹ معاہدہ نا شڑت آتا بنداؤ آ کننگا۔
۱۔ کنگ آف برطانیہ ہموکل علاقہ غاتے پدی ایتک، ہراکہ 1902ء اٹی کوزہ کننگاسر ہراکہ ایرانی دنگ اٹ بریرہ اوفتا مون اٹ ایرانی سرکار برٹش حکومت ءِ پڈوا (Padwa) نا علاقہ غاتے، ہراکہ میر جاؤ نا خڑک آٹو ہموڑے دیر تننگ ءِ پک کرو ءِ۔
۲۔ہڑتوم آ حکومت آتا سیجائی است خواہی ٹی ہر وڑ انا کاریم و سیمی علاقہ غاتا جانچ پڑتال کن اسہ جتاؤ کمیشن اس جوڑ کننگک ہرادے کنگ آف برطانیہ سر ہر ڈینگ تینٹ ٹہیفیسُس۔ دا معاہدہ 16 اپریل 1902ء ٹی مسوسُس ہرادے کہ 14 اپریل 1902ء ٹی پورو کننگاسُس دا سیم اصل اٹ 1896ء نا معاہدہ نا وڑ اٹ سلک و داٹی آخبت اٹ ہچ ءُ وڑ انا بدلی اس کننگپک۔
۳۔ہندا سنگتی و ایلمی ءِ برجا تخنگ و مون مستی دننگ کن ایرانی حکومت ہمو سیمی علاقہ غاتے ہرافتیٹی کہ میر جاؤ، لادس (Ladas) و دُزدپ (Duzdap) اٹ گڑا ایتک ہرافتے او پورو کننگ خواہک، داڑکن 300 روپئی سال انا مالیات ہندا علاقہ غاتے ایتک۔
دا زرّ ءِ انڈین حکومت نا پارہ غان رہینگوک برٹش کاریمی تے تننگک۔ داڑان بیدس 15سد کلو خولم و 50 سد کلوسی سال انا سیمی اسٹیشن دنکہ روبت خلق (Robat Killa) و نوشکے نا کسر اٹ سر کننگک و دا کل ءِ گڑاتیا خراج لگپک، دا ہم معاہدہ ٹی اوار ءُ۔ بٹش حکومت دا کمک ءِ لس سال آتا وڑ اٹ تفک و نئے تینے آن دا کاریم ءِ کیک و نئے پین کس ءِ داگڑ نا موکل ایتک۔

دا معاہدہ 13مئی 1905ء اٹ تہران اٹ مسوسس۔
دستخط و مہر
مشیر دولہ
ARTUR HERDING

کوئٹہ 21اکتوبر 1909ء اٹی سڑدار محمد یعقوب خان نا جانشین آتا خاران نا حکمرانی نا معاہدہ:
ای دا ہیت آ بھاز خوش اٹ کہ وائسرائے و گورنر کونل خاران نا حکمرانی نا زمواری ءِ کنے تننگ آ امنا کرینو ای سڑدار محمد یعقوب خان ہنداکل ءِ معاہدہ غاتے منوہ ہرافتے 5 جون 1885ء اٹی سررابرٹ سنڈیمن مسکوئی اے جی جی آف بلوچستان کنا پیرہ سڑدار آزات خان تون کریسس، ولے داسہ ہڑتوم آ خواجہ غاک دنیا ٹی افس، و ای ہندا معاہدہ نا کمک اٹ تینا باوہ سڑدار نوروز خان KCIEخاران آف پد خاران نا حکمرانی ءِ است اٹ قبول کیوہ۔ ہراکہ کنا حق ءِ۔

Appendix

آرٹیکل 1: ریاست خاران سیمک ہمووڑ اٹ سلور ہراکہ اٹ تننگانے

آرٹیکل 2: ای ہر وخت برٹش حکومت نا تابع مریوہ، و تینا طاقت ءِ تینا ریاست اٹ امن و سیمی علاقہ غاتا رکھ اکن کاریم اٹ اتیوہ، و ریاست اٹ کل کسر تا رکھ انا زموار اُٹ و اوفتا ہر وڑ انا چاروکی ءِ کیوہ اگہ برٹش حکومت تینا افسر اس خاران اٹ تعینات کیک تو داڑکن ہچ ءُ اڑاند اس ودی کپرہ و اودے ریاست نا تہٹی ہروڑ انا کمک ایتوہ اگہ ای برٹش کومت تون کمک کننگ کتوٹ تو انڈین حکومت ءِ واکداری مرو ءِ کہ او ہندا علاقہ غاتیا لیویز چیک پوسٹ جوڑ کے و تینٹ سیم آتا رکھ ءِ کے۔

آرٹیکل 3: پنجگور نا ہرا سیم کہ خاران تون لگک داڑا ہم دا معاہدہ نا حق آک خودی ءُ ہرافتے کہ کنا باوہ جوڑ کریسُس او ٹی دا خواست کننگاسُس کہ خدا آبادان ءِ مالیت تننگ ہراکہ اونا خلق آتون لگک دا کہ کنا جاگیر و کنا واکداری اٹ مرور و سری کوراں نا نیمہ مالیات کنا حق ءِ ہندن تسپ انا علاقہ غاتیا ہم کنا حکمرانی برجا مرو ءِ و گڑاس علاقہ ہراکہ کنا باوہ نا دور اٹ کنا جاگیر ئسر ہرافتیٹی کہ گرم کہن، تسپ، وشبود، عسیٰ وپین چندی علاقہ غاک پنجگور نا بشخ ءِ پنجگور تون اوار اودا پوسکن آ معاہدہ نا رداٹ کل ءِ مُچ کروک آ مالیت آتے ہراکہ ہمو جاگہ غاتا نظم و ضؓط رکھ اکن تننگرہ ہرافک خداآبادان آن ہلنگرہ دافتیا کنا جاگیر و کنا واک و واکداری مرور، و دا زرّ گرج انا وخت آ AGGءِ ہم تننگ مریک۔

آرٹیکل 4: دا معاہدہ نا منظوری آن پد ہراکہ انڈویورپین ٹیلی گراف لائن داکان گدرینگک دانا کل زمواری و رکھ ءِ ای کیوہ و کل بشخ آتا ہراکہ کنا حکمرانی ٹی ءُ ای تینا ریاست اٹ ہندا بندغ آتا جان و مال انا زموار اُٹ ہراکہ دا لائن ءِ جوڑ کننگ کن یا دا لائن آ کاریم کننگ ن بریرہ و ای اوفتا ہر وڑ اٹ کمک و خذمت ءِ کننگ کن تیار اُٹ دا خذمت و کمک نا مون اٹ برٹش حکومت کنے4000/-روپئی سال انا مالیت ترسا کیک و اگہ وخت اس ہم برٹش حکومت ءِ کس اس دا رپورٹ ءِ تس کہ ای تینا کاریم اٹ بے سہب مسٹ یا کنا اواری ٹی لائن نا افسر اسے جانی و مالی نسخان مس تو دانا حق و واکداری مرو ءِ کہ او تینا بندغ آتا یا لائن انا رکھ اکن کنا حکمرانی ٹی ہستین لیویز چیک پوسٹ جوڑ کننگ کیک، و اودے دا حق ہم ارے کہ او کنا سال انا مالیت ءِ تورے۔

آرٹیکل 5: ای دا گڑانا ہم زموار اُٹ کہ کنا حکومت اٹ کس اس ہم ہچ وڑ انا سلہ غاتا ہڷ و تِس کننگ کپک و کس اسے ہم سلہہ غاتے ایلو علاقہ غاتیا دننگ نا موکل اف ہمو وخت اسکان کہ AGGنا امنائی داٹی اوار مف و داہم کہ برٹش حکومت ءِ وخت اس ہم سلہہ نا گرج مس تو اوفتے رکھ اٹ اوتسکان سر کننگ کنا زمواری ءِ۔

آرٹیکل 6: ہندا کل آرٹیکل آتا منظوری کنا امنائی اٹ برٹش حکومت تون مسنو اوکنا مالیت نا زرّ ءِ ودفسا 6000/-روپئی کیرہ ہرافتے کنا باوہ سڑدار نوروز خان ءِ تسوسر ہرافتیان کہ آخبت اٹ ای و کنا جانشین آک آسودہ مرون دا ودکی آ مالیت آک ٹیلی گراف لائن نا رکھ اکن مرور۔

APPENDIXESS

ریاست خاران نا سیمک
جہاندمی سیم:
ریاست خاران نا سیم جہاندم نا ہمو بشخ آن بنا کیک، ہراڑے کہ پلر نمبر 7و 8بنا کیک، دا ایرانی بلوچستان تون اوار ءِ۔ داکان جہاندم دیکی نا پارہ غا چاکال و سویل نا پارہ غا گورک نا علاقہ غاتسکان کاہک مچے مر سویل نا پارہ غا ہڑسینگسا شتکگان تون لگک ہراڑے کہ اِلار نا باغک لاگشت نا علاقہ غاتیان بنا کیرہ دا کل علاقہ سویل دیکی نا پارہ غا ہنسا سویل نا پارہ غا سیدھا ’’Hamani Maskel‘‘ اسکان کاہک داڑان پد ہمو پارہ غا جہاندم نا پارہ غا مون آ ہنسا Wodisultanاسکان کاہک و مچے مر دے ٹِک نا پارہ غا شیف مریک جہاندم نا پارہ غا گدیکو علاقہ Ragi wakhab اسکان کاہک۔ Hammani Maskel نا سیم آتا لگسا جہاندم اٹ سندھ انا مش تسکان کاہک و Ragi wakhab و Guluch آن گدرینگسا ہمو جاگہ غا سرمریک ہراڑے کہ جہاندم دے ٹِک نا علاقہ Gaukok بنا کیک۔ ہراکہ جہاندمی دے ٹِک نا پارہ غا شیف کاہک Gaukok نا مش تیان ہنسا Raskoh نا علاہق غاتیٹی پترینگک، اوڑان پد راسکوہ نا جل و جوتیان گدرینگسا سلطان کنڈ آن گدرینگک و جہاندمی دے ٹِک نا پارہ غا البیت دریاب آن گدرینگسا البیت کوہ نا تہہ انا پارہ غا سویل دے ٹِکی کنڈ آ Parod دریاب اسکان کاہک۔

سویلی سیم:
ایرانی بلوچستان نا سیم آن ہراڑے کہ فراگ کوہ و کوہ سبز ہراکہ سوگری نا کاٹم آن بنا کیک ہندن سورگر ڈوراٹ سویل نا پارہ غا بگرر ماور بنسور نا علاقہ غاتیان گدرینگسا ہموڑے کینگی چات اسکان کاہک اوڑان پد Jarochni دریاب آن Lagher نا علاقہ غاتیٹی اوار تمک ہموکان دا Hakami دریاب اسکان کاہک دا مون آ کاہک Raghi تون لگک اوڑان پد Durrachi وگچک انا علاقہ غاتیتون لگک ہندا جاگہ ہراڑ ؁ کہ Raghi و تنک اسہ ایلوڑتون ملرہ ہنداکان دا تنک آن پشتوئی کوہ اسہ جاگہ سے، اوکان ہراڑے سویل نا اسُل سیدھ اٹ مون آ زنگ گوگان (Zang Gogan) نا علاقہ اسکان تالان مریک۔

دے ٹکی سیم:
دے ٹِکی علاقہ اسُل ہمو وڑ اٹی ہراوڑ کہ مست ئسکہ، دادے ٹِکی علاقہ غاک ہراکہ سویل نا سیمی علاقہ Parod آن بنا کرسا دانا گڈیکو سیم آتا کاٹم اسکان لگسا سویل اٹ پشتوئی کوہ و تنگ دریاب آن سویل نا پارہ غا زنگ گودان تون لگک۔

دیکی سیم:
دا سیم ہراکہ ایرانی بلوچستان نا سیم اتون لگک دانا بنا سویلی بشخ آن مریک ہراکہ سویل نا پارہ غا ایرانی بلوچستان نا سیم نمبر 13و دیکی ٹی Parag کوہ تون لگک۔ ہندا وڑ اٹ دیکی سیم انا ہمو بشخ ہراکہ جہاندم نا سیم آں گدرینگسا پلر نمبر 7 و 8 آن ایرانی بلوچساتان آن گدرینگسا دیکی بشخ اٹ سیم پلر نمبر 3آن جہاندم نا پارہ غا مون مستی ہنسا ایرانی بلوچستان نا سیم اتون لگک۔
داڑے پلر نمبر 3آن دیر آن ڈور تیان گدرینگسا خشک علاقہ غاتسکان کاہک دنکہ Tanki Graz آن Saihan اسکان و ہندا کنج آ کوہ سیاھان آن دیکی بشخ رنج آں بنامرسا چارمیل مردے ٹِکی بشخ آن گدرینگک۔ ہرافتے کہ بن شریدور (Sharidor) پارہ ہندا کسر ولدا Fandais و Talk تون لگک ہندا جاگہ غا پلر نمبر 4بنا کیک۔ و جہاندم نا پارہ غا ڈورکشنگک، ہراڑے کہ اونا سیم بنا کیک۔ و ہندا کل کسر تے ہراکہ کلاگان Kalagan ہراکہ ایرانی سیم اٹی ءِ، ہندا علاقہ ٹی اسہ پنی ءُ سیمی بڑز ءُ مش اس ارے ہرافتے کہ ڈگی نا مرغ پارہ، دا بڑز انگا مش انا کاٹم آن پلر نمبر 5 بنا کیک، ہرافتے کہ ماشکیل دریاب آ جوڑ کننگانے ، پلر نمبر 5انا مون آ چار میل مر سدھا ہنسا پلر نمبر 6 اتون ملک ہراکہ جالک، لاگشت و ماشکیل و دوانزدہ میل انا مری آ زیارت پیر عمر نا علاقہ ٹی اسہ ایلوتون لگرہ۔
پلر نمبر7 انا سیم جہاندم نا پارہ غا پلر نمبر 8اتون اوار تمک ہراکہ اسُل روڈ انا رہی آٹے، و اِلار نا باغک دن کہ لاگشت، ماشکیل آن مسہ میل سویل نا پارہ غا Muksotag نا باغ تتون لگک ہرافتیٹی کہ لاگشت و کلک نا علاقہ جہاندم پارہ غا ہنسا کاہک، داڑے یات سلے کہ اسہ پڑک اس ہراکہ Muksotag گورانی علاقہ ٹی رہینگک، اوفتا پاننگ دادے ہندا باغک ، پلر نمبر 9ءِ ہندا سیم اتون اوار کیرہ، اوفک دادے دا علاقہ غاتا گڈیکو سیم منرہ۔
سردار محمد یعقوب
چیف آف خاران
دا معاہدہ کنا مون آ دستخط و مہر خلنگایعنی 31اکتوبر1909ٹی مسوسُس
A.H.Wchahon
A.G.G of Balochistan

(برجاء۔۔۔۔۔۔۔۔۔)

افسانہ- سازین (ارٹمیکو بشخ)

 نوشت: مہر میر  –  مَٹ: عتیق آسکوہ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

اولیکو بشخ

جلال خان و ماہ خاتون مسڑ نا ناجوڑی و خلق نا مخلوق نا ہیت آتیان بھاز فریشان ئسرہ۔ سازین نا علاج کن تیوہ غا وسیلہ و خواست آک پورہ کننگ مسرہ۔ جاہ اس ملا نا نا دم ئنا اثر نا بنگر، مسڑ ءِ ہموڑے دریر۔ جاہ اس دارو اس رسینگا ایسر تا مسڑ نا دراخی کن ولے سازین جتاؤ جہان اسیٹی ئس، او تینتون ہیت کریکہ، مخاکہ، پریاد کریسہ چیچلو ٹی بسکہ و تماکہ بے سما مسکہ۔ چیہانٹ خلکوکہ گڑا لمہ اودے غُر تسکہ، باوہ خن تے کشاکہ ایہاتا کہ چُھپ کہ مسڑ ئسے اُس مخلوق بنیک رسوائی اس مریک۔ سازین خلیسکہ، چُپ کریکہ و ہراتم جانکش کسیکہ چیچلو نا کوشش کریکہ گڑا اُرا ٹی ساڑی بندغاک اودے زوراکی اٹ توریسہ تولفیرہ۔ دے پہ دے آن ترندیک زیات مریسہ کریر۔ علاج نا پِن اٹ مخلوق آن مر تخنگ نا سوب آن او پین زیات تنیائی نا گواچی مریسہ کرے۔ غر تننگ و توننگ نا سوب آن بیم پین زیات اوٹی ہندی مریسہ کرے، چُپ مریسہ کرے، تہٹی طوفان بش مسکہ گڑا خنتیان خڑینکاک وہنگ بنا کریرہ۔

سازین ہرا ہڑدے تینا پژہ غاتے بیرفیکہ، آدینک نا مونا وڑ وڑئنا دروشم جوڑ کریسہ معصوم ءُ شرارتی کریکہ۔ تینا زیبائی آن چَس ہلکوکہ، شوخی تیتون ہناکہ، شوخی کریکہ ولے داسہ تالان آ پژہ غاک، گیمرینگوکا دروشم، بارن آ جوڑک، خن تا دیدہ غاک ہم باریسوسُر، کوٹی نا کنڈا تموک مسکہ۔ دورہ بسکہ ایہاتا گڑا ٹپ آتیان ٹکر ٹکر مسکہ تماکہ۔

جلال خان کوٹی ٹی پیہسہ مسڑ ءِ بغل کریکہ و اونا کاٹم ءِ تینا گوْر آ تخیسہ پاریکہ: ماہ خاتون، مولوی صاحب پارینے کہ دم والا دیر تے کنفسہ کبوتا، مخلوق تون اوڑدئی تے تا بند کبو، سازین اسکان توار سر مننگ کن ہلپبو، دورہ غاک بریرہ گڑا تفبوتا، دیر آن مُر تخبو تا، کننگ اٹ پاریز کبو تا۔ گندہ ءُ سیخا ئسے نا اثر ءِ ایہاتا، اللہ نا عذاب ئسے۔ دا پنت آتے ارفبو دُراخ مرو۔
ماہ خاتون نا خن تیٹ خڑینکاک وہارہ، پاریکہ: جلال خان، دڑد تو دا ہیت ئنا ءِ کہ خلق ئنا مخلوق ننا پُھل آ مسڑ آ ہیٹ جوڑ کریسہ ننے بدنام کننگ نا کوشست کریر دوارہ جتا ءُ دوبہ خلیسہ ننا مسڑ ءِ بیمار کریر و داسہ اونا نا جوڑی آ پاننگک کہ دا معصوم آ چنا نا گناہ تا سزا ءِ۔ انت ننا خدا داخہ در زالم ءِ کہ اسہ معصوم ءُ چنائسے نا شرارتی و گوازی تے گناہ گوْندک و اودے سزا ایتک۔ سازین ءِ نن دا حالیت اٹ ہرانگ دین۔ مسڑ اس مریسہ اونا ہند ءِ چاگڑد اٹ وختی آن اونا عزت تہاری تیٹ بٹنگانے۔ داسہ ناجوڑی نا حالیت اٹ دا ننکن زندہ ءُ جون ئسے، دانا انت کرون!

ماہ خاتون پارے: “علی نا باوہ، ننادود آک دُن تو الورہ۔ بلوچ چاگڑد اٹ تو ہچبر دُن متنے۔ زالبول نا شرف نا خیال تخنگانے، برام تیٹ دھول و چاپ آ پابندی ہچر متنے، زالبول نا پڑدہ مسونے ولے داخہ در ترندی ہچبر متنے کہ دھول و چاپ آ ہم کس سیاہ کار پاننگہ۔ ننا زالبول تیکن شیرزال نا پِن اندا سوب آن مسونے کہ وہ نرینہ تا بے ساڑی گری اٹ ہمو تیوہ غا کاریم تے ایسری تسونے کہ ہرا ہروخت نرینہ نا کاریم پاننگرہ۔ خلق اٹ ننا نرینہ غاک زیات تر بزگل تون مریرہ گڑا اُرا نا رَکھ آن ہلیس مہمانداری اسکان نا کاریم تے زالبولک ایسری تریسہ کرینو ، گڑا ننا چاگڑد ہرا وخت آن داخہ در ترندی کروک و سرگڑدانا اقدار آنا خواجہ مسونے۔ ‘‘

جلال خان پارے: ’’ننا چاگڑد یخیناً زالبول نا بابت شرف و اونا حساسیت نا رکوک مسونے ولے داسہ پیشن آن بروکا اقدار و پیشن نا جلہو نا سوب آن ننا چاگڑد بھاز آ سرگڑدانی تا گواچی مریسہ ہننگے۔ دا ننا ترند یک ننا افس، ننا رہی آ تو زالبول تے چاگڑدی پڑ آ نمائندگی و اوفتا حق ءِ مننگانے۔ واہم ترند آ سوچ آتا سوب داسہ ننا چاگڑد اٹ زالوب تا بابت ہیت و ہند ءِ مَٹ کننگانے وداسہ زالبول نرینہ نا غیرت و شرف نا بڈ ءِ ارفیسہ تینا آزاتی، تینا بندغی نا کچ و ہند آدرگزر کیک۔‘‘

ماہ خاتون پارے: ’’علی نا باوہ، سازین داڑے مریسہ مخلوق نا ہیت آتیان و دا وڑکیزی مننگ آن پین زیات ناجوڑ مریک۔ اودے داکان جاہ اس مُر دین بلکن سازین نا تہو و دیر نا مَٹ مننگ اونا طب جوان مرے۔‘‘
جلال خان منہ ساعت ٹک خلنگ آن گڈ پارے: ’’ماہ خاتون نی جوان پاننگس، اودے شیرجب نا لکڑ آ دینہ۔ درو مامد خیر پاننگ ئس کہ لکڑ آ میلہ لگانے ، کانہ بلکن خدا کنامسڑ نا بنے۔ ‘‘
ماہ خاتون خوشی آن پارے: ’’دا زبر ءُ فیصلہ اس کریس،تینا مسڑ ءِ مُر دینہ دا چاگڑد و مخلوق آن، داڑے مریسہ او ہچ دُراخ مفرو۔”

سازین باوہ نا گوْر آ کاٹم ءِ تخیسہ خاچاسُس۔ اونا معصوم آ دروشم جہان و چاگڑد نا تیوہ غا سوج، اقدار و اُصول آتیتون اوار شرف، غیرت و دلیری نا تیوہ غا کیفیت آتیان بے چکار تینا معصومیت نا شایدی ءِ تننگ ئس۔

ارٹمیکو دے جلال خان ، نور مامد نا مہاری ءِ ایس و ہکّل تریسہ پارے ماہ خاتون سازین تیار ءِ؟ زو کبو اُرے مریک، تیوہ غا دے ئنا پند ءِ۔ علی نی اُرا نا خیال ءِ تخس ای و نا لمہ سازین ءِ شیر جب نا لکڑ آ دننگ اُن، اِرا مُسہ دے لگوئے ننے، بلکن داکان زیات ہم، نی فریشان مفیس و آن نی زوت آن ہمو مَونا ایٹ ءِ ات ہرادے ننکان ای بزگل آن جتا کریسٹ۔ ایڑے لکڑ آ ہمودے تڑوئی ءِ۔ علی دُدینگا۔ ماہ خاتون مسڑ نا دُوٹی ہلوک کوٹی آن پیشن مس۔ سازین بھاز آ دے تیان گڈ تارمہ غا کوٹی آن پیشن مسوسُس، اُراغان پیشن مننگ آ سازین آسمان نا خن تے خلک دوارہ چارمہ کنڈ قدرت نا تالان آ رنگ آتے اُرا و ایب کیب اٹ مش تیا چمشانک اس شاغا۔ اونا دروشم آ جتاؤ گروشک اس تالان مس۔ جلال خان مسڑ ءِ خنا گڑا دروشم آ بشخندہ اس تالان مس۔ ماہ خاتون کنا مسڑ جہان نا تیوہ غان زیبا غا مسڑ ءِ، اُرتا اخہ در زیبا خننگسا ءِ، جلال خان مسڑ نا صفت ءِ کننگ آ لگا و مُستی ہنیسہ مسڑ نا دُوٹی ہلیسہ اودے اُچ آ تولفے۔ علی ایٹ ءِ ایس گڑا جلال خان مار ءِ اُرا نا خیال ءِ تخنگ نا پاریسہ سر ہلک۔ دے ٹک نا روشنائی سازین نا دروشم آ تماکہ گڑا سازین نا دروشم گروشک تسکہ۔ سازین اُچ آ تولوک دانگ اینگ اوننگ ئس۔جلال خان اُچ ئنا مہار ءِ ہلوک روان ئس۔ ماہ خاتون اوفتیتون گام خلیسہ ہننگ ئس۔ سازین دا وادی تیٹ دُنکہ دُب ہلیسہ ہننگ ئس۔ او داخہ در خوڑتی اٹ دا وادی و مَش تے اوننگ ئس کہ دنکہ بھاز آ سال آتیان گڈ اسہ عاشق اس تینامحبوب تون اوڑئی کننگ آ مرے۔ تہو سازین نا کلک و پژہ غاتے دروت ہلیسہ ہناکہ گڑا سازین گل و بال مسکہ۔ تہوک سازین تون و سازین تہو تیتون ہیت کننگ ئسر۔ سازین نا دروشم آ بشخندئی تالاک ئس۔ جلال خان وار وار پد آ چک خلیسہ سازین ءِ اوننگ ئس۔ سازین نا دروشم آ بشخندہ و سازین ءِ دا وادی تیٹ خوش و اونا دروشم نا گروشک ءِ خنیسہ جلال خان چائس کہ سازین فطرت نا اسہ زیباؤ رنگ ئسے، اودے دا تیوہ غاتیان جتا تخیسہ نن اودے بیما کرینن۔ یہ رنگ تو فطرت نا دا رنگ آتیٹ گروشک ایتک و خوش مریک۔ دافتیٹ مریسہ گندار نا رنگ آتا ایسری ءِ کننگ کیک۔

(برجا ء۔۔۔۔۔)

افسانہ
سازین – نوشت: مہر میر

مَٹ: عتیق آسکوہ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

جلال خان کاریم آن اُرا غا واپس بس، علی ءِ اُراٹی تولوک خنا پارے: ’’علی مولوی صاحب نا رہی آ ہنتنوس، سازین کن دیر دَم کریفنگ کن۔ داسہ ای مولوی صاحب تون ڈَک لگاٹ پاننگ ئس کہ علی اینو بتنے دَم والا دیر تا ارفنگ کن، مار زو کرنماز ایسر مننگ ءِ، مولوی صاحب آن دیر دَم کرف ہتک ہیڑ کن۔‘‘

’’علی نا باوہ، سازین نا طب دے پہ دے آن بگڑینگسہ ءِ۔ اودے شیر جب نا لکڑ(۱) آ درک، اوڑے شیر جب نا برکت آن بلکن اللہ پاک اودے دُراخ کے۔ مسڑ ئسے، بلن مسونے۔ سازین نا داحالیت داسہ اوننگ مفک کنے آن، مخلوق ہزار آ ہیتاتے کننگ ءِ۔ امر کرون دادے اگہ دانا حالیت اندن بگڑینگسہ کرے۔ ‘‘ماہ خاتون دیر نا گلاس ءِ جلال خان ءِ تریسہ پارے۔
جلال خان آسڑد اس کشیسہ پارے:’’ دا تیوہ غا ننا گناہ تا بدل ءِ ہرا ننا معصوم آ مسر آ تمنگ ءِ۔‘‘ ماہ خاتون اوغیسہ تینا خڑینکاتے گد اٹ تینا پاک کریسہ پارے: ’’نی مُستر خَدو آن شیر جب نا لکڑ آن ہنتنوس و خیرات ہم کتنس۔ اندا سوب آن عذاب آک بننگو۔‘‘
علی اوار تولوک ئس پارے: ’’بابا اینو خلق اٹ مامد بخش نا مار ئنا برام آ دھول و چاپ ءِ۔ سازین ءِ دھول ئنا توار بننگ آ دورہ غاک تمرہ و بے سما مریسہ تمک۔ اونا دوک ٹپ مسونو۔‘‘
علی نا ہیت ءِ بنیسہ جلال خان سوختئی آن خیس پیہن مس و علی وماہ خاتون ءِ غُر تس: ’’نم سازین نا خیال ءِ تخنگ کپیرے۔ او دھول ئنا توار ءِ امر بنگ، انت کوٹی نا درغ ءِ بند کننگ کتورے و دا خلق والاتے زرس ہم خیالداری اف کہ ہمسایہ غاتیٹ کس اس بیمار ءِ، کس ئسے آ توار توار اثر شاغنگ کیک۔‘‘ جلال خان سوختئی اٹ پاریسہ ہننگ ئس، دوارہ زائیفہ نا پارہ غا سوختئی اٹ اریسہ پارے: ’’ ماہ خاتون نی اسہ مسڑ ئسے سنبھالنگ کپیسہ۔‘‘
’’ہرادے کنا چُنا‘‘ جلال خان سازین ءِ توار کریسہ ایلو کوٹی نا پارہ ہنا:’’ سازین کنا مسڑ، کنا لاڈی آ مسڑ، کنا گودی۔‘‘
سازین ءِ ایلو کوٹی ٹی ہمیش بند کننگاکا کہ اوترند آ توارے بنپ، خاص وڑ اٹ ساز و زیمل نا توار اونا خف تیٹ تمپ۔ مخلوق تون اوڑدئی کن اودے ہلنگتوکہ۔سازین چنکی اٹ تینا باوہ نا بھاز لاڈی مسوسُس۔ ناز آتیٹ ودشت تا مسوسُس۔ اسکول آ ہناکہ، خواننگ ءِ بھاز دوست تخاکہ۔ چُنکی آن شیطان و شوخ ءُ مزاج اس تا ئس۔ مخاکہ، باگل پاریکہ، جوان پبّی گوازی کریکہ و مہر کروکو مسڑ اس ئس ولے اندن کن بھلن مریسکہ کرے خلق ئنا ماحول نا رِد اٹ پردہ کننگ نا رواج و زالبول و مسن تا بابت ترند آ خیال آتا سوب پابندیک اونا مونا بسر۔ ورنائی ٹی گام تخنگ تون اودے اسکول آن کشیسہ اُراٹی تولفنگاسُس۔ اوڑکن مذہبی تعلیم نا بست و بند ءِ کننگاسُس ہراکہ خلق اٹ لَس وڑ اٹ رواج ہلکوسُس۔شیطانی، شوخی سازین نا بلکن سرشت نا بشخ اس ئس ۔ او ہمیش شوخ، برام تیٹ دھول آ چاپ سازین نا نئے بیرہ شونک ئس بلکن گنوکی نا ہد اسکان او چاپ ءِ دوست تخاکہ۔ سازین نا دا عادت آتے ہر وخت خلق اٹ بد پاننگاکہ و اندا عادت آتا سوب آن خلق اٹ اونا بابت زیات ہیت مننگ بنا کریسُس۔
مخلق پاننگ ءِ بناء کریسُس کہ مسڑ ذات ئسے، ننا خلق ئنا روایت ءِ۔ نن اسہ مذہب ئسے آن تعلقدار اُن، زالبول تا دا وڑ دھول آ چاپ کننگ ہچبر جُوان اَف بلکن غیر اخلاقی عمل ئسے۔ سازین تینا باوہ نا لاڈی ءِ گڑا انت مس ولے او خلق ئنا دود، و مذہب نا احکامات آتیان زیات تو افس۔ جلال خان تینا مسڑ ءِ مہر و مابت ایتک گڑا تینا اُرا ٹی ایتے۔ دُن برام تیٹ دھول آ چاپ و ناچ کننگ جُوان اَف۔ خلق ئٹی دا ہیت آک لَس تالان مننگ ئسر۔ دا ہیتاک جلال خان اسکان سر مسُر گڑا او سازین ءِ برام تیا ہننگ آن بند کرے۔ مہر و مابت و دروشم آ ہمیش بشخندہ تالان مروکاسازین، خلق اٹ ہرکس تون بھاز زوت اوارمریسہ دُوست بروک و سنگت مروکو مسڑ اس ئس ولے ہراڑے پردہ فرض و زالبول نا مخنگ گناہ پاننگہ اوڑے سازین نا دا عادت آک اوفتا کڑدار آ سوج مریسہ کاٹم ارفنگ ئسرہ۔
نرینہ نا غیرت نا بڈ ءِ ہمیش زالبول تینا کوپہ غاتیا ارفوک تینا آزاتی نا بدل اٹ اونا قیمت ءِ تریسہ کیک۔ سازین تون ہم اندا کسہ ئس۔ باوہ و ایلم تون اوار خاہوت نا ننگ و غیرت نا تیوہ غا بڈ ءِ سازین آ تخیسہ اودے اسہ آزات ءُ بندغ ئسے نا ڈَول اٹ زندہ مننگ آن بند کننگاسُس۔ ہڑدے مخوکا سازین داسہ مونجا گیمرینگوک ئس۔ دھول آ چاپ کروکا سازین ءِ داسہ چاگڑدنا سوج آتا سلیب آ ٹنگوک مروئی ئس۔
فطرت تون تفوک خصلت و عادت آتیا ہراتم پابندی لگک گڑا او ہمیش پین کسر اس پٹیسہ تینا ایسری ءِ کیک۔ سازین آ ہم دا پابندی تا اثر نفسیاتی وڑ اٹ کڑمبی تون تمنگ ئس۔ اُراٹی کیزی مروکا سازین دے پہ دے آن نفسیاتی سرگڑدانی تا گواچی مننگ ئس۔ مخلوق نا سوج آک پوسکنو ڈول اسیٹ سازین آ جلہو کننگ ئسر۔ اسیکہ بد کڑداری نا دوبہ غاک خلنگار ، داسہ ہراتم سازین بیمار مریسہ کرے گڑا خلق ئنا مخلوق پاننگ ءِ بناء کرے کہ سازین ءِ اونا گناہ تا سزا رسینگسہ ءِ۔ سازین آ سیخا اس تمانے، پین مذہب نا جِن آتا اثر ءِ۔
(برجاء۔۔۔۔۔۔)
_________
(۱) شیرجب نا لکڑ: حضرت علیؓ تون منسوب اسہ مقدس ءُ یادگار ئسے۔

خیر بخش مری مُتکنا آتش فشاں تیٹ ہندی مروکا بانز

ـ نوشت: حسن مجتبیٰ

مَٹ: عتیق آسکوہ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

 
تینا گڈیکو سال آتیٹ مروس گڑا کراچی نا خیابان سحر ٹی مسکہ ولے یخ آ جنگ نا ایسری آن گڈ دنکہ امریکئی دانشور فرانسس فوکو یاما بعد از تاریخ زمانہ پاریسُس کہ بلوچ راہشون خیر بخش مری ءِ خنیسہ و اونا ہیت آتے بنیسہ اندن گمان مسکا کہ مُتکن ولے دائسکان زندہ ءُ آتش فشاں نا بڑزی تیا اسہ گچینو بانز اس ہند کرینے۔ دا اقبال والا بانز تو اسل اَلو ولے تدوکا چل سال آن بلوچ ورنا تا ہر نسل اودے بلوچ آتا چی گویرا پاریسُس۔ دُن انگا بانز آتیکن عظیم سندھی شاعر شیخ ایاز پاریسُس: بانز اخہ در پیر مرے ولے مَش تے تینا ہند آن مُر کننگ نا واہم اُست خواہی ءِ تینا پرہ غاتیٹ تخک۔
خیر بخش ہرا مَش تے تینا ہند آن مُر کننگ خوائسکہ او بنماسی وڑ ہمو ویل، ہمو زوراکی و لُٹ پُل نا ئسر ہرا بلوچ آتیا تہہ و پیشن نا حکمران آک بٹیسہ کریسر‘ و دا بلوچ کسرشون تینا نوک بروتی آن ہلیس پیری اسکان اسہ حالیت جنگ اسیٹی ئٹی مس۔ دا گوڑیفوکا سڑدار و نواب اس ئس ہرا کامریڈ پاننگ ءِ خوش تخاکہ۔ سخت گیر، کم ہیت کروک، مدام آ گفتار خیر بخش مری ہرا ہمو قبیلہ نا سڑدار ئس ہرا بھازا اسٹیریو ٹائپ آن چَپ علم الانسان و اینتھروپولوجی ناعلم ءِ دوئی کروک آتیکن اینو ہم دوستی نا سوب ءِ، ہرافتا چاگڑدی زند، تول و بش و بلوچی تہذیب آ بھازا پِنی آ اینتھراپولوجسٹ آک بھاز سال آتے اسکان دا خانہ بدوش قبیلہ غاتیتون اوار سفری پٹ و پول ئٹی گدریفنو۔ بھاز آ جاگہ غا دافک اینو ہم نیم متکن اشتمالی کِرن اٹ زند گدریفرہ ولے خیر بخش مری بلوچ سردار آن زیات جدید بلوچ قوم پرستی یا بلوچ حق آتا شعور نامسہ مورتی نا اسہ گچینو بشخ ئسے۔ بلوچ حقوق یا جدید بلوچ بلوچ قوم پرستی نا تحریک نا دا مسہ مورتی غوث بخش بزنجو، عطاء اللہ مینگل و خیر بخش مری آ تالان ءِ۔ ولے خیر بخش مری تینے بلوچ قوم پرست آخہ بلکن اسہ حریت پسند اس پاریسُس۔ نوزدہ سد ہفتاد ءُ سہ نا بلوچ سرکشی نا دور اٹ بلوچستان نا مزاحمتی سیاست نا بائیبل گوندوکا کتاب ’’بلوچستان: ان افغانستانس شیڈو اینڈ ٹیمپٹیشنز‘‘ نا نوشتوک سیلگ ہیریسن ہرادے ای اسہ وار بلوچ نا است اس تخوکو امریکئی اس پاریسُٹ، او خیر بخش مری آ اسہ بشخ اس: مارکسزم و اونا بانگو جنگ تننگ نا شونک نا بابت اٹ مارکسز اینڈ کاک فائیٹنگ نا سرحال تون نوشتہ کرینے۔
خیر بخش مری، اونا قبیلہ و اندن آ ایلو بلوچ قبیلہ غاک یک سد ءُ شست و سہ سال آن حالیت جنگ ئٹی مسونو۔ خیر بخش مری تون اوار تاریخ نا خوانوک آک اودے متکنا کِرن ئنا بلوچ بزرگ محراب خان نا کِرن ئتون حساب کیرہ۔ نم شست و ہشت سال پاکستان نا ہم دا اسہ سد و شست و سہ سال ئتون اوار کبو۔ کرد آتادا سیال قوم توران آن تربت و سندھ و پنجاب نا ایب کیب اٹ جہندمی و قطبی کنڈ آتے اسکان تالان ءِ، تیوہ غاتیان بھلا قبیلہ مری قبیلہ ءِ۔
خیربخش مری ہمو قبیلہ نا سڑدار ئس ہرا نا پیرہ خیر بخش مری ہمو وخت انگریزحکمران آتیکن تینا قبیلہ نا بندغ آتے فوج اٹ شاغنگ آن نمّن مسوسُس، ہراتم ساڑی آ پنجاب تون اوار برطانوی ہند اٹ بھاز آ خانوادہ غاتا بھلاک تینا قبیلہ و علاقہ غاتیٹ ہر بندغ ءِ انگریزی فوج اٹ اوار شاغسہ ہند، جاگیر و ڈغار دوئی کننگ ئسر۔ گھوڑی پال اسکیم آتا خانوادہ غاک اینو ہم پاکستان اٹ معتبر مروک ءُ۔ وطن پرست غدار و لخ خلنگ نا لائخ آک۔ دا پین ہیت ئسے کہ اندا اولیکو جنگ نا وختا زور ئنا فوجی اوار شاغنگ آ پنجاب اٹ ہرا خلقی شاعری تخلیق مسوس او اینو ہم خوانوک و بنوک آتا است آتے دتر نا خڑینک شولیفک:
لوکی کملے لدی لدی جاندے
ٹٹ گیءأں یاریاں تے پھل کملائے
ٹک پؤ اتھاہیں ولے ڈھولن یار
نہ ونجھ نہ نجھ وے ڈھولن یار
خیر بخش نا قبیلہ اٹ ہم سندھ و پنجاب اٹ اندنو وڈیرہ ئسر ہرافک انگریز نا دلالی اٹ خیر بخش سینئر نا خلاف مخبر مریسہ ہند دوئی کریسُر۔ برصغیر اٹ دا بندغاک زیات تر جاگیردار، نواب و سردار جدی اصل ئٹی ئسر، چوہدری، نواب،سردار، جاگیردار الورہ اوفک دُز و داڑیل ئسرہ یا گڑا انگریز نا بیٹھکی حکمران آتا رہی آ وطن دوست تخوک آ مخلوق نامخبری تے کریسہ جاگیر و ڈغار تا خواجہ جوڑ مسوسُر ولے خیر بخش مری نا باوہ پیرہ ہمو منہ بلوچ سردار آتیان ئسر ہرافتیا کاٹم تمتوکہ۔انگریز آتا خلاف جنگ تروکا بے پِن آ مری جنگول آتا قبر آک اینو ہم پنجاب بلوچستان سیم آ ڈیرہ غازی خان نا رہی آ ساڑی ءُ۔
لاہور ئٹی تینا ورنائی نا سال آتے گدریفوکا خیر بخش مری دوارہ بھلا ایلم تا بلوچ و ایلو قومیت آتا گچین آ سلوک نا سوب آن تینا کنوکا دیر دیر ءِ ہم بلوچستان آ ایسکہ بسکہ۔ حیدر آباد سازش کیس اٹ خان عبدالولی خان نا اسہ وکیل و پنجاب نیپ نا کسر شون مشتاق راج پائک کہ حیدر آباد سازش کیس نا پیشی نا نا وختا کوریج کن بروکا منہ دے کہی ہلنگوک کنڈ ئنا صحافی خیر بخش مری نا کمرہ عدالت اٹ بننگ تون اونا شرف اٹ بش مسورہ سلیرہ کہ اونا شخصیت و دروشم اسہ بزرگ ءُ شخصیت ئسے نا ڈَول ئس۔ و ورنائی ٹی او بقول امریکئی صحافی میری این ویور نا وجیہہ و زیبا ئی خیربخش مری نا وَڑ و ڈَول اسہ پنی ءُ ہالی ووڈ ڈائریکٹر اسیتون ملاکہ۔
حیدر آباد سینٹرل جیل اٹ کیز مننگ نا وختا او ٹینس گوازی کریکہ و تینا شونک نا جنگول آ بانگو ہم تخاسُس۔خیر بخش مری نا کتاب آک و اونا بانگوک، اوہرانگ ہناکہ جتا گاڑی تیٹ اوڑتون اوار ہنارہ۔ کڑب آ مطالعہ و سال آتا بے وطنی اونا شخصیت ئٹی اسہ سمندر نا ڈَول ءُ توار آن پُر ءُ چُپی اس ودی کرے ولے ہراتم او ہیت کریکہ دروشم آ بشخندہ و اونا دوی ٹی اسہ ماہر ءُ سرجن نا ڈول ءُ لائخی اس مسکہ۔
ہراتم او بے نظیر بھٹو نا دور ات بے وطنی آن واپس ہتنگ کن سی ون تھرٹی ٹی ہتنگا گڑا اونا بانگوک اسہ جتاؤ جانز اسیٹی ہتنگاسُر۔
بے وطنی نا وختا اونا تینا طب نا سنگتاک ہزار خان بجارانی مری و شیر محمد مری المعروف بابو مری یا جنرل شیروف تو اختلاف ودی مس۔ درونا جنگول بلوچ کڑدار ہزار خان بجارانی مری داسہ فوج تون اوار ءِ۔ ہزار خان مری و ایلوفتون اختلاف آک داخہ در ترند ئسر کہ جسٹس نواز نا کسیفنگ آ اونا کسفنگ نا دوبہ خیر بخش مری و اونا مارتیا لگا و اوفتے بھاز آ تُوہ تے اسکان جیل ئٹی تخنگا۔ جیل نا وختا خیر بخش مری تون جیل نا کارندہ غاک بے دادی ہم کریر۔ ہیومن رائٹس کمیشن آف پاکستان نا اسہ پٹ و پولی ٹیم اس خیر بخش مری نا خلاف جسٹس نواز مری نا کسیفنگ نا کیس ءِ دروغ نا دوبہ اس پاریسُس۔
بے وطنی و جیل آتا مرغنا لَڑ ہم دا باغی بلوچ ءِ کاٹم ءِ شیف کریفنگ کتور۔ نئے دا متکنا ولے زندہ انگا آتش فشان ءِ پرغنگ کریسُر۔ ہرادے کنا اسہ سنگت اس لیبیا نا اطالوی استعماریت نا خلاف جنگ کروکا کڑدار عمر مختار تون پارینے۔خیر بخش مری ہم عمر مختار آنبار تینا کوہلو و کاہان آن پیشن مروکا تیل انت کہ اسہ خل اس ہم ارفنگ کن ہلیتو۔ ہرادے فوجی آمر مشرف و اودے جی کروکا ہمرہ غاک مخالف سڑدار پاریسہ کریسُر۔ بیرہ مسہ کاٹم پیری کروکو سڑدار یا باغی سڑدار۔ ولے داڑا خیر بخش مری پاریسُس: جی آؤ، جنرل پرویز مشرف تیوی آ بلوچستان ءِ ترقی یافتہ، اسٹیٹ آف دی آرٹ چھاؤنی اٹ مَٹ کننگ خوائک۔
خیر بخش مری نوزدہ سد و شست آن ہلیس ہراتم قرآن توریسہ پاکستانی اسٹیبلشمنٹ دروغ نا سوغند آتیا نوروز خان و اونا مار وخوارزادہ آتے شیف کریسہ اونا ورنا تے پاہو تریفیسُس آن ہلیس کہنگ اسکان بقول اونا آزاد و عظیم آ بلوچستان کن جدوجہد آ یخین تخا ولے اسٹیبلشمنٹ نا بھلا اصلی چوہدریک داڑا پام کتور کہ او خیربخش مری ہرا ہفتاد نا لَس آ گچین کاری تیٹ ملک ئٹی تیوی آن زیات یعنی اِرا لکھ وونٹ ہلیسہ قومی اسمبلی نا ہند ءِ کٹّیسہ بروکا باسک ئس آخر او انتئے پارلیمنٹ ءِ یلہ کریسہ مَش تا کسر ءِ ارفے۔
داسہ او بلوچ آتا خان بابا جوڑ مسونے۔ اولیکو وار مس کہ ہزار آ بلوچ ورنا و بلوچ زالبولک اونا جنازہ ءِ کوپہ تسر و اودے بلوچ شہدآتا قبرستان پاروکا نیو کاہان اٹ کڈ کریر، وختس زندہ انگا آتش فشاں والا مَشک ہم کڈ مننگ کیرہ!

بابا نا جہد برجا ءِ

نوشت: مزار بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

سنگت شہید طارق کریم بلوچ نا قول ئسے’’غلام سماج اٹ ودی مننگ ننا بد بختی اف بلکہ کل آن بھلا بدبختی دادے کہ نن غلام سماج اٹ زند ءِ تدیفین ، اودے قبول کین یا ہونا برخلاف بغاوت یعنی باغی مفن۔‘‘
تاریخ نا پنہ غاک پارہ کہ دھرتی نا قوضہ مننگ نا اولے دے آن ہلیس داتم اسکان بلوچ آک تینا دھرتی کن جنگ کرینو و کننگ ءُ۔ریاست نا ہر ظلم و زوراکی تے تینا جون آ سگانو ولے تینا کسر آن چپ متنو۔ دا وخت اٹ اسہ دنو دے اس ہم تدینگتنے کہ ہراٹی بلوچ قوم ءِ سختی سوری و قربانی تون مون تروئی تمیتنے ۔ محکوم و مظلوم قوم بلوچ تینا ننگ و ناموس،ربیدگ، تاریخ وبولی و تینا دھرتی نا آجوئی کن ہر وڑ ئنا جونی و مالی قربانی تسونو۔ اگہ نن تاریخ نا پنہ غاتیٹی دیخہ پٹ وپول کین تو سما مریک کہ 1838ء ٹی ہرا وخت انگریز بلوچستان آ گام تخیسہ کوزہ کرے۔ اندا ناجائز آ کوزہ نا برخلاف بلوچستان نا تیوی آمخلوق بہادری اٹ جان تا بازی اٹ جنگ کریر۔ ہراڑے خان نواب محراب خان بلوچ تینا سنگت آتیتو شہید مس۔
شیف برزی تیان تدینگسہ دا جہد برجا سلیسونے۔ بلوچ اول دے آن نہ غلامی ءِ قبول کرینے نکن مستی کیک تے۔ بلکہ دا غلامی زند نا ایسر کننگ کن ہر وڑ نا جہد و قربانی تننگ کن تیار ءِ۔ تاکہ بروکا چین کن اسہ خوشحال و آزاتءُ زنداس نصیب مرے۔ وخت تدینگسہ جنگ و جیڑہ آتیان بے سہب مریسہ انگریز بلوچ قوم نا مون آ اسہ اندنو ریاست اس ایس ہراڑے نہ مذہب کہ نہ دین، نہ اخلاقیات کہ نہ قومیت، نہ انسانیت کہ نہ مسلمانیت نا خیال داری تخانے، دا مچا گڑا تیان نابلد مریسہ غیر فطری ریاست پاکستان نا دورشم اٹ دنیا ٹی ودی مس۔
ہرانا باروٹ بین الاقوامی زانتکار آک پارہ کہ ملک یعنی ریاست پاکستان دے سینا دے ضرور ایسر مریک، پنک، ٹکُر مریک، ونڈ مریک۔ انتئے کہ دا ہمو ریاست ءِ ہرا دنیا ٹی تینا وجود ءِ مدام زندہ تخنگ کن مذہب اسلام ءِ استعمال کننگ ءِ۔
مستی بلوچ قوم قوضہ گیر ریاست تون تینا جنگ ءِ اسہ وار ولدا 1970ء آن ترند کرے یعنی ریاست نا کوزہ گیریت و ظلم و جبر نا برخلاف بلوچ قوم مش تیا مون کریسہ بے حساب قربانی تننگ ئٹی ءِ۔ گوریلا جنگ آن ہلیس تا سیاسی سطح اسکان جنگ مننگ ءِ۔ دا جنگ و جھیڑہ اٹ کُل آن بھلا گرج دا مریک کہ قوم ءِ اسہ عظیم ءُ راہشونااس مرے ہرا اندا قوم نا روشن آ پگہ کن راہشونی اس کے یعنی او قوم ءِ جنگ نا اصول آتا پابند کے و اوفتے اوفتا حق آتیکن جہد کننگ نا کسر تے روغامے۔
خدا وند نا نیمہ غان بلوچ قوم ءِ عظیم ءُ بندغ دوئی بسونے۔ اندا راہشون آتا سوب آن بلوچ قوم تینا دژمنءِ جہان نا گوریلا جنگ آتا اصول نا پابند مریسہ اخلاقی وڑ اٹ بھاز وختی شکست تسونو۔
11جون 2014 بلوچ قوم کن اسہ بد بخت ءُ دے اس جوڑ مس ، ہرا دے آ بلوچ قوم تینا حقیقی آ راہشون آن ہمیش کن جتا مس۔ دا دے آ بابائے بلوچ ،درسگاہِ آزاتی نواب خیر بخش مری دا فانی جہان آن رخصت کرے۔ بابا تینا مچا زند ءِ بلوچ قوم نا آجوئی نا پگہ کن ندر کرے۔ ہر میدان، اسٹیج، مجلس و سرکل اٹ بلوچ قوم نا آجوئی نا ہیت ءِ کرے۔ بابا مری جسمانی وڑ الّمی بلوچ قوم آن جتا مس ولے اونا سوچ فکر و ہمت و حوصلہ ہمشہ کن بلوچ قوم کن اسہ قیمتی ءُ میرات ئسے نادورشم اٹ سلیس۔
نواب صاحب نا زند و اونا قربانی و زانت نا باروٹ کنتو ہچ دنو لوز اف کہ ای تالان کیوہ تا۔ لوز آک ایسر مریرہ ولے نواب صاحب نا ہمت و حوصلہ نا قصہ غاک ایسر مفسہ۔ ہمت نا اسہ بھلو مش اس ئس۔ ہرادے دنیا نا ہچو طاغت و ظلم و زوراکی اس کسر آن چپ کننگ کتو۔ مچا زند ءِ اسہ قول سیا سلیسہ پد متو ،اونا قول ئس بلوچ قوم نا آجوئی۔
تاریخ گواہ ءِ کہ نواب صاحب تینا زند نا آخریکو دے تسکان بلوچ قوم نا آجوئی نا ہیت ءِ کریکہ۔ بلوچ قومی آجوئی نا جہد ءِ مزل اسکان سر کننگ کن تینا ہمت و بہادری اٹ مچا قوم ءِ شعور بشخا۔ دنیا نا تاریخ آن دا ڈول نا جہد و ہمت نا خواجہ بھاز کم دوئی مریک ۔ نواب صاحب ہمو نام نہاد اننگا سڑدار و نواب تا خلاف ہم جہد کریکہ ہرا کہ بلوچ قوم نا جہد آجوئی نا کسر ءِ تفنگ اٹ ریاست نا کمکار ئسرہ.

قومی جہد و نواب خیر بخش مری 

نوشت: بیبرگ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

بلوچستان ہمو سر زمین ءِ ہرا ہفتاد 70 آن گیشتر قبیلہ غاتا سڑدار آتے تینا سینہ غا سگانے۔ اگہ نن تاریخ نا پنہ غاتے ارفن خوانن تو ننے دا معلومداری مریک کہ 1839ء ٹی انگریز سرکار دا دھرتی آ بھاز دتر شولیفے ہرا دترک خان محراب خان و اونا سنگت آتا ئسر، اندن پاکستان نا کوزہ آن پد ہلیس تا اینو اسکان دا گلزمین بلوچستان مذہبی دہشتگردی و ریاستی دہشتگردی نا سوب آن ہر وخت دتر ٹی غسل کننگ ءِ۔

1948 آن ہلیس تا دا وخت اسکان اگہ نن جہان نا محکوم و مظلوم قوم آتا تاریخ آ نظر شاغن ارن تو غُٹان زیات ننے قوم بلوچ نا تاریخ دتر آن پُر خننگ ئٹی بریک۔

غیر فطری ریاست پاکستان نا کوزہ آن پد دا پنچمیکو وار ءِ کہ بلوچ نوجوان آک اسہ دوٹی آجوئی نا بیرک ءِ ایلو دوٹی آجوئی نا قلم و توفک ارفینو ولے ہر وار آزاتی نا جنگ ءِ فوجی طاقت اٹ دروغ تڑنگ و قرآن نا پنٹ ایسر کرفننگان ءِ۔ ہرا جنگ دا سا برجاء مسونے دا جنگ نا تریشونک آک اسہ باز بھلو خاخر اس جوڑ مسونو۔ اونا سوب دادے کہ دا وار نا آزاتی نا دا جنگ نا خاخر ٹی پاٹ و تیل شاغوکا بندغ نواب خیر بخش مری مسونے۔ ہرا دا خاخرے ہس مننگ کن ہلتن ءِ وختس کہ دا خاخر نا تریشونک آک نزور مننگ ئسر گڑا دا بندغ ولدا داٹی پاٹ و تیل شاغسہ کریکا، یقیناً نواب صاحب تینا زند اٹ دا آجو نا جہد پنی آ خاخر اٹ تیل و پاٹ شاغسہ ہندونو ہمت و جوزہ ئس ودی کرے کہ اونا زند آن پد داسہ دا خاخر اٹ اونا فکری شاگرد آک تیل و پاٹ شاغنگ ءُ۔
نواب خیر بخش مری نا شخصیت نا مقابلہ ءِ سُقراط، نیلسن منڈیلا، چے گویرا تون کین تو دا زیادتی مفک۔ دنکہ پارہ سقراط زہر کننگ کن راضی مس ولے تینا ضمیر نا سودا کتو۔ نیلسن منڈیلا 28 سال زندان اٹ بند سختی و سوری تے سگا ولے آمر جابر آ حکمران آتون آوار مننگ کتو۔ اندن نواب مری تینا تیوی زند بلوچستان نا آجوئی کن جہد و بلوچ قوم ءِ غلامی نا خلاف جنگ نا سبخ ترسہ گدریفے ولے کوزہ گیر ریاست پاکستان تون سودا بازی کتو۔
میر محمد علی تالپور نواب خیر بخش مری نا بارہ ٹی پائک “نواب مری اسہ علامتی ءُ باوہ اس ئس، اسہ رول ماڈلس ئس، اسہ فلسفی اس، مدبر ءُ سیاست دان ءُ بلوچ قوم ٹی انت گڑا کہ جوان ءں اونا غُٹان جواننگا مثال نواب خیر بخش مری ئس”.
بابا مری بلوچ قومی سیاست نا ہمو کڑدار ئس ہرادے آخری وخت اسکان کس اس سمجھنگ کتو۔ بھاز وخت آ ہیت گپ اٹ صحافی تا سوج آتا ورندی تے اسہ لائن سیٹی پاریکہ ولے حقیقت ٹی ہمو لائن ٹی اسہ بھلو فلسفی قصہ اس خننگاکہ، دا بزرگ آ سیاست دان جدوجہد تکلیف آن پُر ءُ زندس تدیفے۔ بھاز مشکل آ حالت آتیٹی ہم اسہ روشن خیال، آزاد، خود مختار بلوچ وطن سینا تُغ آن مر متو۔
او اسہ بھاز بھلو خوانندہ اس ئس، سادہ، درویش ءُ فلاسفر اس ئس و ہیت کننگ نا وخت آ بھاز مدان آ ہیت کرسہ زیبائی ٹی تینا لوز آتے بنوکانا مونا تخننگ نا فن ئس اوڑتون۔ اسہ اسہ لوز سوچ و سمجھ اٹ باہ آن کشاکا۔ اونا ہیت آک، اونا زندگی، اونا نظریہ ءُ، دا نظریہ غا سلینگ دژمن تون اوار اوار بعض موقع پرست آ بلوچ سیاستدان آتیکن ہم تکلیف دہ اسُرہ۔ دا ڈغار آ شاید اوڑان بھلو پین شخصیت اَف۔
ہرا وختا نن اسہ سیاستدان، مفکر، فلاسفر ءُ دانشور سینا حیثیت اٹ بابا مری نا مقابلہ ءِ انگریز نا وختنا کوزہ گیر بلوچستان نا شخصیت آتون کین گُڑا اوفتا غٹ آنا عزت و احترام تینا جاگہ غا ولے او بابا نا مونا باز چنک خنگرہ انتئے کہ اوفتا خیالات آتیٹی، افکار آتیٹی ننے دنو بھلو کڑمبی نظر بفک ہرا بابا مری نا سوچ و افکار آتیٹی ئس۔ اگہ نن بابا نا زند آ نظر اس شاغن تو اونا زند اٹ سادگی، درویشی و صوفی ازم ننے حد آن زیات نظر بریرہ۔ اگہ وختس اوڑان سوج کروسر کہ نی بلوچ قوم کن انت کلہو ایتسہ تو تینا سادہ مزاجی نا سوب آن ورندی ٹی پاریکہ ای ہچ تپرہ گڑا انت پیغام ایتوٹ معلوم اف کس کنا پنت ءِ ارفک یا آخہ۔ دا درویش صفت آ انسان نا سخت مزاجی بیرہ تینا دشمن تیکن ئس، دژمن نا بارہ ٹی سوج کروسر کہ نی ریاست پاکستان تون ہرا شڑط آ ہیت و گپ کننگ کن تیار اُس گڑا بابا بھاز سختی ٹی ورندی تسکہ کہ پنجاپی بلوچستان آن پیش تمے، ننا خنتا مون آن مُر مرے۔ اسہ سور سیتون ہیت گپ مننگ کیک ولے پنجاپی تون آخہ۔ مونی پاریکہ پنجاپی بلوچ آتے کمزور، جاہل، نااہل سمجھک اندا گڑاتے جواز جوڑ کرسہ ننا ساحل وسائل آ کوزہ کرینے۔
بابا مری سیاست ءُ نظریات آتیٹی اخس کہ سخت ئس ولے ملاقاتی تیتون ہیت و گپ نا وختا باز نرمی ٹی ہیت کریکہ۔ او اسہ وخت اٹ مارکسسٹ اس ہم ئس، قوم پرست اس ہم، قباہلی اس ہم، ایلو پارہ غان نسل پرست ہم پاننگ کیناتے۔ او دا سوب آن کہ انسان آتا اسہ تپہ پنجاپی غان نفرت کریکہ۔ دا 4 صلاحیت آک نواب مری نا شخصت ٹی اوار ئسرا اندا سوب آن اودے ہر بندغ سمجھنگ کتو کا۔ دا مچا صلاحیت آتیان باوجود ہیت دادے کہ بلوچستان ٹی ہرا مسلح جدوجہد نا بنداؤ مسونے دانا نظریاتی وڑٹ بنداؤ ءِ نواب خیر بخش مری تخانے۔ دا وختا نواب مری بلوچ قوم نا نیام ٹی اف ولے اونا فکر و نظریہ غاتے بلکن بلوچ گوریلا تے اسہ مُرغنو وخت سیکن روشنائی تروئے۔
دا وختا بلوچ سیاست ٹی اسہ لکیر اس جوڑ مسونے، اسہ نیمہ غان مفاد پرست، نام نہاد، رنگ بدلوکا سیاست دان آکو ایلو نیمہ غان بلوچ اُلس و بلوچ ورنا کو.
86 سالہ دا بزرگ آ سیاستدان کم گو ئس، میڈیا غان مُر ئس۔ جلسہ جلوس نا سیاست کتوکہ۔ حکمران و سرکاری آسودگی تیان نفرت کریکا۔ سردار مننگ آن باوجود سردار طبقہ نا خلاف ئس۔ اونا ہچو سیاسی جماعت اس الو۔ سڑک آتیا، چوک آتیا اونا ہچو فوٹو اس نظر بتوکا ولے نن اُرن وفات آن پد ہزار آ ورناک اوڑکن اوغارہ۔ نماز جنازہ ٹی کل آن زیات بلوچ خوانندغاک ساڑی ئسر۔ گڑا مخلوق امر پاریکہ او تعلیم دژمن اس ئس؟ دا وڑ پاروکا غٹ اسہ جاگہ مریسہ نواب مری نا سوچ و فکر نظریات آتے شکست تننگ نا کوشست کریر ولے بابا مری ہمو شخصیت ئس ہرا وفات آن پد ہم دا موقع پرست آ سیاست دان آتے شکست تس۔
بابا مری بلوچ قوم ءِ بروکا وخت اٹ روشن کروکو اسہ فکری ادارہ سینا کسر نشان تس۔ داسا او بلوچ قوم نا نیام ٹی اف ولے اونا سوچ فکر داسکان زندہ ءِ۔او خاندانی رشتہ غان زیات نظریاتی رشتہ غاتے بھلن کرے۔ او دا ہم ثابت کرے کہ قلم تون اوار اوار مزاحمتی جنگ مونی دروئی مریک۔ او تینے آن زیات وطن تون مہر و مابت کریکہ۔
اسے اندنو خطہ سیٹی ہراڈے ریاست پاکستان طاقتور آ ریاست آتا کمک اٹ اسلامی مذہبی دہشتگردی ءُ انتہاء پسندی نا خاخر نا زراب جوڑ کرینے۔ ہموڑے بلوچ قومی تحریک نا دروشم اٹ اسہ سیکولر آزات وطن سینا خاطر کن جدوجہد کننگ دا کنا خیال پائک بابا مری نا فکری آ سبخ نا سوب آنے۔بابا مری نا جہد بلوچ قومی جدوجہد اٹ دے ئنا مثل اٹی ءِ دنکہ دے تیوی آ ڈغار آ روشنائی تالان کیک اندن بابا مری نا جہد و قربانیک بلوچ جہد اٹ اسہ روشنائی اس تالان کرینو۔ داسہ دا روشنائی ہر گلی کوچہ، شار ماڑی و گدان تسکان سر مسونے۔ ہر بلوچ فرزند اندا روشنائی (آجوئی) تون مابت کریسہ تینا جان ءِ ندر کننگ ءِ.
دا وختا بلوچ قومی تحریک ٹی اوار مروکا کل جہد کار آتے بابا مری نا سوچ فکر، فلسفہ ءُ پیغام ءِ مونی تخسہ جدوجہد کروئی ءِ۔ وخت و حالیت نا خواست اندادے کہ غٹ سیاسی پارٹی و تنظیم آتے گروئی ذاتی ویل آتے پدی بٹیسہ تینا قوت و طاغت ءِ اواری ٹی دژمن نا خلاف دوئی کیر۔ اسہ پارہ غان دژمن بلوچ نا زند و بود ءِ تباہ برباد کرینے و ایلو پارہ غا نام نہاد قوم پرست، سردار، مذہبی ملا ءُ تینا غٹا وسائل آتے استعمال کریسٹ بلوچ تحریک ءِ ختم کننگ نا کوشست کننگے۔ داسہ ننا کل آن بھلا نزوری دادے کہ دا حالت اٹ آزاتی پسند آک بشخ و بانٹ مننگ ءُ۔ اگہ دژمن ننا خلاف اسہ جاگہ مننگ کیک گڑا نن انت اسیکن اسہ جاہ مننگ کپنہ، ننا مسخت نن غٹ اسہ سوچ فکر نظریہ نا مالک اُن۔ داسا بلوچ قیادت نا دا ذمہ واری جوڑ مریک کہ او تحریک ءِ مونی دننگ کن پوسکن ادارہ سازی کیر۔ بروکا وختا دژمن نا خلاف اسہ جاہ مننگ اوڑتون مقابلہ کننگ کن اسہ جوانو حکمت عملی اس ارفسہ ننے غٹ ءِ شخصیت آتا بجائے ادارہ غاتے مضبوط کروئی تمک انتئے کہ تحریک ٹی اگہ ادارہ غاک سوگو مریرہ گُڑا تحریک ہم سوگو مریک۔ نواب خیر بخش مری نا سوچ فلسفہ فکر نظریاتاک ہم ننے اندا سبخ ایتیرا۔
“جو رکے تو کوہ گران تھے، جو چلے تو جان سے گزر گئے
وہ یار ہم نے قدم قدم تجھے یادگار بنا دیا”