تاریخ نا پنہ غاک

(یانزدہمیکو بشخ)

نوشت: محبوب شاہ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

(دہمیکو بشخ)

دا معاہدہ غا تیٹی داٹِک آتیا برٹش حکومت نا بلوچستان نا حکمران آتون ہیت گپ و معاہدہ مسوسس:
-1 خان قلات میر خدائیداد خان تینا کاٹم خواجہی ٹی ٹیلی گراف لائن نا رکھ ءِ کرو ءِ، و دا لائن آ کاریم کروک آ بندغ آتے تینٹ گچین کرو ءِ ہراکہ دے ٹِک آن جام آف لسبیلہ و گوادر نا سیم آتیا نیامٹ کاریم کیک۔
-2 دا معاہدہ نا بابت اٹ برٹش حکومت ءِ اختیار مرو ءِ کہ او ٹیلی گراف لائن نا رکھ انا خاطر آن ہرجاگہ فوجی چھاؤنی جوڑ کننگ کیک داڑکن کس اودے توننگ کپک۔
-3 او تینا کاریم ءِ کننگ کن تینا ساز و سامان تے ریاست نا ہرجاگہ غا تخنگ کیک، ہراڑے کہ اونا خوشی مرے دا کاریم خان انا چاروکی ٹی اوفتا مونا مریک۔
-4 دا لائن نا جوڑنا کل ءِ گرج انا گڑا، مزور و ایلو گڑاتے ہراڑے کہ برٹش حکومت پارو ءِ ہموڑے کاریم اٹ اتنگو ءِ، و خان انا پارہ غان اوفتا مخالفت مفرو ءِ ولے ملک انا رکھ و ایلو معاملہ غاتا کل زمواری خان انا مرو ءِ۔
-5 ٹیلی گراف لائن نا رکھ و مزور آتا گرج اکن برٹش حکومت سال انا اسہ مالیاتی ءُ زرّ اس خان ءِ ایتک، دا زر آک پنچ ہزار روپئی مرور۔ داڑان پد خان ءِ ایلو خڑچ آتیکن زرّ خڑچ کننگ نا گرج مفرو ءِ۔
-6 دا معاہدہ نا رِد اٹ خانءِ تینا مالیت نا بارواٹ کل سرجم آتے برٹش حکومت نا گچین کروک آ ایجنٹ ءِ تروئی تمک۔ انتئے کہ دا کل زرّ آتے لائن و مزور تا رکھ کرورک آتے تننگک و ہرا کسر اٹ کہ دا لائن گدرینگک دا علاقہ نا سڑدار ءِ دا مالیت دو بریک و خان قلات ءِ عزت و شرف ترساہر اسٹ ءِ کہ دا زرّ دو بریک اونا منظوری خان انا دوٹی مرو ءِ۔
-7 دا سال انا مالیت ہمو وخت دو بریک ہرا وخت کہ کاریم نا پورو جاچ ہلنگے ہرا وخت کہ ٹیلی گراف لائن پنجا میل انا مری آ سر مرے ہمو وخت مالیت نا زرّ دو برو ءِ۔
-8 ہر وڑ انا معاملہ غاتیٹی خدا کے اوخان قلات یا ٹیلی گراف لائن نا کاریم کرورک آ افسر آتا نیام اٹ مرے او معاملہ غاتے ہمو جاگہ ختم کننگپ بلکن دافتا جاچ ءِ ہلنگ کن اسہ ٹیم اس جوڑ کننگے۔
-9 اگہ اسہ وڑ انا نسخان اسے نا معلومداری مرے تو برٹش حکومت ء دا حق و اختیار مرو ءِ کہ او کاریم ءِ ہمو وخت آ بند کے۔
پولیٹیکل ایجنٹ/خان قلات 20فروری 1863
نائب آج کج انا نیامٹ 1869ء نا معاہدہ:
1862ء نا معاہدہ غان پد ہرا معاہدہ خان آف قلات و سڑدار فقیر محمد نا نیامٹ مسوسس، دافتا زمواری ٹیلی گراف لائن نا رکھ ہم اوار ئس۔ ہراکہ گوادر آن ہلیس باہو نا سیم آتسکان لگک و دا کاریم کن اودے 1500روپئی سال انا مالیات ہم رسینگسا کیک۔ سڑدار تینا گچین کروک آ اِرا کارندہ ہڑتوم آ پارہ نا سیم آتا نگرانی کن سلفو ءِ ہرافتے اوفتے ہندا 1500 روپئی مالیات والا زرّ آن ڈہینگک و دا تنخواہ اوفتے ٹیلی گراف نا سپرنٹنڈنٹ نا دو آن ٹننگک دا معاہدہ 1869ء نا معاہدہ غا ہش ءُ اثر اس شاپک۔
زی آ تروک آ یادداشت آک 1869ء اٹ نوشتہ کننگاسر و دا نوشت ءِ فقیر محمد نا دوٹی تننگاسس و ملا دُرّا تینا دو اٹ دافتے سیل بند کریسس۔

چیف آف باہو و چیف آف دشتیاری نا نیامٹ ٹیلی گراف لائن ااتا رکھ انا بارواٹ معاہدہ:
سال انا مالیات نا رِد اٹ 2000 روپئی کہ ئسر دافتیان ہر 1000روپئی ہمو کل بندغ آتے دو برو ءِ ہرافتے کرنل گولڈ سمتھ گچین کیک یا حکومتی کمپنی نا گرافکل چیف ڈائریکٹر گچین کیک۔ نن دین محمد و محمد علی باہو و دشتیاری نا چیف انا حیثیت اٹ ٹیلی گراف نا رکھ انا پورا زمواری ءِ ہلنگ کن تیار اُن یعنی ہندا لائن ہراکہ کج و چابہار نا نیامٹ گدرینگک۔
داڑان بیدس نن ہموکل ءِ پرمان آتے مننگ کن ریار اُن ہراکہ دا جاگہ نا افسر و مزور تا حق اٹ مرے و نن تینا منشا اٹ ہرافسر نا تبادلہ ءِ کننگ کینہ ہرا وخت کہ ننے گرج مس ہندا افسر آتے 20روپئی تو انا تنخواہ دو برو ءِ۔
دا معاہدہ بھاز زو تینا زہم ءِ تالان کننگ نا بنا ءِ کرے و سال انا مالیات اسہ سال اسے نا جاگہ غا نیم سال دو برسا کرے، ہراکہ کیپٹن رسل و ایلو برٹش افسر آتا پاننگ نا رِد اٹ رسینگار و اولیکو قسط 1جنوری 1869ء نا دے تننگا، دا معاہدہ نا بے سہبی نا بھلا سوب کل مالیاتی زرّ آن نمن مننگ و زرّ ءِ توننگ ئس۔
دا معاہدہ نا زی آ تروک آ پنک، میر دین محمد ، میر محمد علی نا نیامٹ کرنل گولڈ سمتھ و کیپٹن روس انا اواری ٹی دستخط و مہر کننگاسر۔

چیف آف گئی شاہ نصرت و برٹش حکومت نا نیامٹ ٹیلی گراف لائن انا رکھ اکن 1869ء نا معاہدہ:
دا معاہد ٹی مسہ ہزار (3000)روپئی آ امنا کننگاسس۔ دا زرّ انا منظوری ءِ شاہ نصرت و میر عبدالہ خان نا جنوزان نا ساڑی گری ٹی کرنل گولڈ سمتھ چیف ڈائریکٹر آف انڈو یورپین ٹیلی گراف نا نیامٹ کننگاسس ہراکہ چابہار آن سادچ (Sadich)آن گدرینگک۔
دا معاہدہ ٹی او کل شڑت آتا منظوری نا رِد اٹ مزور و افسر آتے مننگ و اوفتے تو انا 20 روپئی تننگ نا ہم اقرار کریسس۔
و اگہ شاہ نصرت زی آترو معاہدہ غاتا اسہ ٹک اس ہم پورو کتو، تو ہمو وخت ہمو معاہدہ ختم کننگک و ہمو معاہدہ تینٹ چُٹک۔ دا معاہدہ نصرت شاہ و نوروز خان نا نیامٹ گولڈ سمتھ، کیپٹن روس انا اواری ٹی 5مارچ 1869ء نا دے دستخط و مہر کننگاسس۔
خان قلات تینا مہم نا بارواٹ 29اگست 1870ء اٹ پولیٹیکل سپرنٹنڈنٹ نا پن آ اسہ چھٹی اس نوشتہ کریسس ہرانا سرجم دا وڑ اٹی ءِ:
’’ہندا دو اٹ ای خان قلات میر خدائیداد خان، دا ہیت انا وضاحت ء کیوہ کہ کنے چھٹی نمبر 4718 غان، 4 اگست 1870ء اسکان کرنل سر ولیم یر سوئز کمشنر آگ سندھ انا پارہ غان دو بسوسس۔ ہراٹی ای اعتراف کرینٹ کہ ای برٹش حکومت آن 15000روپئی مالیات سال انا ہلیوہ ہراکہ ضلع لسبیلہ غان گدرینگک دا زر آتیان 6668روپئی میر خان جام ہوت انا دور اٹ تننگاسر و دا زرّ آن 50روپئی تو انا جمادار ءِ 500روپئی مشی آ بندغ آتے و 20روپئی ہر ہمو بندغ ءِ ہراکہ دا فیلڈ آ کاریم کننگ ءِ، ای کل کاریم تا خڑچ آتے و اوفتا مہشون تا نشاندہی ءِ کننگ کن تیار اُت ہراکہ کنے بشخنگ کن تننگاسر۔ دا معاملہ غاتے پاننگ کن ای دا چھٹی ءِ نوشتہ کریٹ دا خاطر آن کہ دا معاہدہ نا بارواٹ نے معلومدار کننگ کیو ہراکہ 24جمادی الاول 1287ہجری ٹی نوشتہ کننگاسس۔‘‘

1876ء اٹی برٹش حکومت و ریاست قلات نا نیامٹ مروک آ معاہدہ غاک:
دا عاہدہ ءِ اصل اٹ ہمو معاہدہ ءِ پوسکن کننگ کن جوڑ کننگاسس ہرا 1854ء اٹ برٹش حکومت و میر نصیر خان نا نیامٹ مسوسس۔ ہراٹی چندی پوسکن ءُ صوبہ جوڑ کننگاسر۔ ہراڑان کہ اوفتا نیام اٹ سنگتی پین پینگن مسوسس و دا معاہدہ دا بندغ آتا مون آ اوفتا نیام اٹ مسوسس ہرافتیٹی کہ ایڈورڈ روبرٹ بل ور، کے سلار، و کے برناٹ ہراکہ ہمو وخت وائسرائے ئسکہ، و گورنر جنرل انڈیا برٹش حکومت نا ئمائندگی ءِ کریکہ و خان قلات میر خدائیداد خان آن بیدس ایلو سڑدارک ہم اوار ئسر۔
-1 معاہدہ قلات ہراکہ نصیر خان و برٹش حکومت نا نیام اٹ 14مئی 1851ء اٹ مسوسس دادے ولدا اول سر آن بنا کننگ نا گرج ئس۔
-2 دا معاہدہ غان پد برٹش حکومت و خان قلات میر خدائیداد خان و اوڑان پد اونا جانشین آتون مدام سنگتی رویہ ءِ برجا تخنگک۔
-3 ہرا وخت اسکان کہ میر خدائیداد خان، خان قلات تینٹ و اونا جانشین و سڑدارک آرٹیکل 3انا معاہدہ ہراکہ 1854ء اٹ جوڑ مروک آ صوبہ غاتا پاسداری ءِ کرسا کیرہ ہمو وخت اسکان برٹش حکومت ریاست قلات نا وتواجہی نا خیال ءِ تخک و خان ءِ مدت و کمک ایتسہ کیک ہرا وخت کہ اودے گرج مرے و اگہ اخت اس اودے پیشن نا جلہو آتا خطرہ مرے تو برٹش حکومت اوڑتون ہم کوپہ سلوک مرو ءِ۔
-4 دا سنگتی ءِ مون مستی دننگ کن ہڑتوم آ حکومت آتا نیامٹ یکطرفہ معاہدہ برٹش ایجنٹ و برٹش حکومت نا نمائندگی کن خان قلات نا جرگہ ٹی اسہ باسک اسے نا حیثیت اٹ جرگہ ٹی تولو ءِ ایلو پارہ غان گورنمنٹ آف انڈیا ءِ ہم ہندا ہیت انا پاسداری ءِ کروی تمک۔
-5 دا ہیت ہم معاہدہ نا بشخ اس جوڑ کننگاسس کہ ہراوخت خان آف قلات و سڑدار تا نیام اٹ اگہ وخت اس چکی تاڑی یا اسہ بدی اس ودی مرو ءِ تو برٹش حکومت و انڈین گورنمنٹ نا نمائندہ اوفتا نیامٹ امن و خیر کرفک و اوفتا فیصلہ ءِ کیک۔
-6 اگہ وخت اس خان قلات ءِ تینا یا تینا سڑدار تا علاقہ غاتے برٹش نمائندہ غاتیان جتا کننگ نا خیال برے تو داڑکن دا المی ءِ کہ او کل آن مست برٹش حکومت ءِ ڈہ کے انتئے کہ آرٹیکل 4انا رِد اٹ 1854ء نا معاہدہ غاتا رِد اٹ بیدس برٹش حکومت نا رضا منڈی آن ہچ ءُ پوسکن ءُ صوبہ اس نئے جوڑ مننگ کیک نئے پننگ کیک وجتائی نا تصور خالی ہڑتوم آ حکومت آتا رضا مندی ٹی مننگ کیک۔
-7 دافتے ہم معاہدہ ٹی اوار کننگا کہ ٹیلی گراف لائن یا ریلوے لائن ءِ گرج انا رِد اٹ مون آ ودفنگ ہراکہ برٹش حکومت نا پارہ غان حکومت اٹ اونا صوبہ غاتیٹی جوڑ کننگک ہرافتا معاہدہ غاک خان و برٹش حکومت نا نیام اٹ مست آن کننگاسر۔
-8 واپاری ویل آتے پورو آجوئی روئی مریک و پوریا گرتے ریاست قلات نا ہر بشخ اٹ پوریا کننگ نا حق مرو ءِ دا وڑ انا ویل آتیکن برٹش حکومت ہر وخت خان قلات آن مدت و کمک ہلنگ کیک۔
-9 داڑان پد خان قلات میر خدائیداد خان و اوڑان پد اونا جانشین آتے اوفتا کل معاہدہ غاتیا عمل کننگ کن است انا ہُب اٹ مالیات تننگک دا معاہدہ نا رِد اٹ برٹش حکومت ءِ خان و اونا جانشین آتے دا مالیت ہمو وخت آ دو بریک ہرا وخت اسکان اوفک معاہدہ غاتیا عمل کرسا کیرہ۔
-10 و برٹش حکومت سال انا مالیت آن جتا 20500روپئی ہر سال ریاست قلات ءِ ریاستی معاملہ، واپار و ایلو کاریم تیکن ایتک۔

دا معاہدہ جیکب آباد اٹ 8دسمبر 1876ء اٹ منظور مسوسس۔
دستخط و مہر
لیٹن (Lytton)، وائسرائے و گورنر جنرل
آف انڈیا

(برجاءِ۔۔۔۔۔۔)

بغاوت ہند 1857ء

نوشت: بیبرگ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – کالم براہوئی

انگلش ایسٹ انڈیا کمپنی 1600ء ٹی جوڑ مس دا کمپنی ہندوستان ٹی چنکو چنکو کاروبار نا بنداؤ ءِ تخا۔1611ء ٹی ہندوستان نا شار مچھلی پٹنم ٹی کمپنی تینا اولی گودام (فیکٹری) ءِ جوڑ کرے۔ 1612ء مغل شہنشاہ جہانگیر تون اسہ کاروباری معاہدہ اس کرے گُڑا اندا سوب آن ایسٹ انڈیا کمپنی ہندوستان نا بازا شار تیٹی گودام جوڑ کرے، کمپنی تینا کاروبار ءِ مونی دریسہ کرے آخر آ اسہ بھلو کمپنی اس جوڑ مس ءُ بازا گڑاک اونا دوٹی بسر تاریخ ٹی بریک کہ کمپنی تینکن اسہ فوج اس جوڑ کرے، او سلاء ہم ہندوستان ٹی ایس مُچ کرے۔ کمپنی مدان مدان مونی انیسہ کرے و ہندوستانی اُلس تون اوار ہندوستانی فوجی تا زی آ ظلم کننگ ءِ بنا کرے اندا ظلم نا سوب آن ہندوستان ٹی اسہ بغاوت اس مس، ہرادے بغاوت ہند پارہ۔

10 مئی 1857ء اسہ سُرمئی شامس اس دھلی آن 43 میل مُر میرٹھ چھاؤنی ٹی بظاہر ہر گڑا ہڑدے نا نا وڑ ئس، یکشمبے نا سوب آن ایسٹ انڈیا کمپنی نا سول، فوجی انگریز آفیسر آک تینا بنگلہ غاتیٹی بے سُد ئسرہ ولے ایلو پارہ غان ہندوستان نا تاریخ ٹی تیوہ غان بھلا بغاوت تیار ئس۔ دا نا بُنداؤ میرٹھ چھاؤنی آن مروئی ئس۔
دے نا تمننگ تون اَوار ہندوستانی سپاہیک بغاوت کریسہ چھاونی نا جیل آ جلہو کریر دافتا مسخت جیل ٹی قید تینا 85 سنگت آتے کشنگ ئس ہرافتے کمپنی کارتوس استعمال نہ کننگ نا جرم اٹ کورٹ مارشل کرسٹ جیل ٹی بند کریسس۔ جیل آ جلہو خاخر اَمبار تالان مس دا اسہ تریشونک حاکم و محکوم، ظالم و مظلوم نا نیام ٹی جنگ اس جوڑ کرے۔ منہ گھنٹہ ٹی تیوا چھاونی ٹی بغاوت مس۔
11 مئی نا سہب تون باغی تا سپاہی تا اسہ بھلو کچ اس دہلی نا لال قلعہ نا مون آ اسہ جاہ مسر و مغل بادشاہ تون ملنگ نا پاریر۔ 82 سالہ بہادر شاہ ظفر باغی سپاہی تون ہیت کننگ کن تینا سیکیورٹی انچارج کیپٹن ڈگلس ءِ رائی کرے کہ نی دا باغی سپاہی تون ایت کر ولے ڈگلس گدرینگوکا بغاوت آن بے سما ئس اندا سوب آن او تینا سامراجی بولی ٹی باغی تون ہیت کریسہ اوفتے پدی ہننگ نا پارے اندا تڑی نا سوب آن ڈگلس ہم دا باغی تا دو آن خلنگا۔سپاہیک قلعہ ٹی ہنار قلعہ ٹی اخس انگریز سول و فوجی آفسر ئسر اوفتے کسفیر و بہادر شاہ ظفر ءِ مجبور کریر کہ اوفتا ہیت آتے بنے۔
لال قلعہ نا کوزہ آن گڈ دا بغاوت نا خاخر تیوہ غا دہلی شار اٹ تالان مریسہ ہنا، دہلی نا اُلس ہم دا بغاوت ٹی اوار مریسہ باغی سپاہی تا کمک ءِ کریر۔
منہ وخت باز انگریز افسر آتا و باغی سپاہی تانیام ئٹی دا جنگ چلینگسہ کرے۔ 16 مئی اسکان تیوی دہلی باغی تا کوزہ ٹی بس، دہلی نا کوزہ آن پد دا بغاوت ہندوستان نا ایلو علاقہ غاتیٹی کانپور، لکھنؤ، جھانسی، جبل پور، ناگ پور، فتح گڑھ آ تالان مریسہ ہنا.
ستمبر 1857ء اِسکان دا بغاوت ہند تینا جوش ٹی ئس، بازا جنگ آتیٹی کمپنی نا فوجی تے شکست مس گڑا ستمبر آن گڈ کمپنی تینا وفادار آ فوجی تے و برطانیہ آن بروکا کمک ءِ ہمو جاگہی آ وفادار آتے ہرا تینا جندنا دھرتی ہندوستان نا باغی سپاہی تے ہلیسہ انگریز نا وفادار جوڑ مسُر دافتے غُٹ ءِ اوار کریسہ اسہ بھلو طاغت اس باغی سپاہی تاخلاف اوار کرے و دہلی آن باغی تون جنگ نا بنداؤ ءِ کریسہ 20 ستمبر اسکان دہلی ءِ باغی تا کوزہ غان ولدا ہلک۔ دہلی نا شکست آن گڈ بغاوت نا جوش پنیسہ کرے۔ اکتوبر ٹی کمپنی آگرہ، کانپور آ ہم ولدا کوزہ ءِ ہلک۔
جون 1858ء ٹی گوالیار ٹی کمپنی نا کوزہ آن گڈ بغاوت نا ہرا بچوکا آ خاخر ئس او ہم کسک ہندوستان ولدا کمپنی نا کیرہ غا بس ولے ایلو پارہ غان برطانوی حکومت باز وختان تینا نظر ءِ ہندوستان نا وڑنگا ملک آ تخاسُس انتیکہ برطانوی سامراج ہندوستان ءِ بیرہ ایسٹ انڈیا کمپنی نا کوزہ ٹی تخنگ خواتویکہ گڑا اندا سوب آن 1857ء نا بغاوت برطانوی سامراج ءِ دا موقع تس کہ او تینا دا خواست ءِ پورو کے۔ 2 اگست1858ء آ گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ نا ذریعہ ٹی ہندوستان ءِ تاج برطانیہ نا تابع کریسہ اودے برطانیہ نا کالونی اس جوڑ کرے۔
دا اسہ زندہ ءُ مثال ئسے ہمو قوم آتیکن ہرا دا دور باری ٹی بے سُد مریسہ تینا قومی پجار و ڈغار آن بے شعوری نا دو آن بے مسخت آ ویل آتیٹی اختہ مریسہ تینا ڈغار ءِ سامراج نا کالونی اس جوڑ مننگ نا موقع ایترہ، دا ہم سامراجی گل آتا اسہ چَم ئسے کہ قوم نا نیام اٹ بے مسخت ءُ ویل ودی کیک ہرا وخت آ قوم نا اُلس نا ویل آتیٹی تینے زیات اختہ کرے تو سامراج آسانی اٹ اوتا دھرتی ءِ کالونی اس جوڑ کیک۔ قومی شعور ہر قوم اکن بھاز الّمی ءِ نئے تو ہندوستان نا وڑ آ دھرتیک برطانیہ کونا سامراج آتا دوٹی اینو ہم کالونی بدل مننگ کیرہ۔

بلوچ گوریلا لیڈرجنرل شیروف مری

نوشت بیبرگ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – کالم (براہوئی)

“بلوچ آ تا دا جدوجہد جہان نا مچ آ مظلوم آ بندغ آتا جدوجہد ءِ، دا ملک نا مظلوم قوم آتا جدوجہد ءِ، دا جدوجہد سندھی، اوغان ءُ بلوچ آتا جدوجہد ءِ، دا جدوجہد بین الاقوامی سامراج و اوفتا دلال آتا خلاف ءِ۔”
دا تاریخی آ ہیت آک ہمو شخصیت نا ءُ ہراکہ بلوچستان ٹی زوراکی کوزہ نا خلاف مسٹمیکو بغاوت ءِ برجا کرے۔
خواجہ منصور جونیجو تینا کتاب “بلوچستان کا گوریلا رہنما جنرل شیروف” اٹ نوشتہ کیک کہ نن بلوچستان نا ہرا ہیرو نا چاہنداری ءِ کننگ اُن او بلوچستان نا مَش تے آنبار مضبوط و بڈر ءِ۔ نن اونا اسہ دوٹی شاعری نوشتہ کننگ کن قلم ءِ خنینہ تو ایلو دوٹی تے توفک خننگک۔ دانا ہمت و حوصلہ غاتا سوب آن بلوچستان نا اُلس آجوئی نا بیرک ءِ دوئی کرینے۔ بلوچ قوم پرست، مارکسسٹ نا سوچ ءِ تخوکا، بلوچ قومی جدوجہد نا جہد کار، شاعر، ادیب، نقاد و کل آن زیات بلوچ نا سرحد آتا سوگوی ءُ ننگ و ناموس نا خیالدار گوریلا لیڈر اس ہم ئس۔ سردار سینا خاہوت آن ئس ولے سرداری وڑ و ڈول آن خلاف ئس۔
انگریز نا دور ٹی کوہلو ٹی ودی مروکا دا مرد قلندر نا پن “شیر محمد” تخنگا ہرا کوہلو نا مری قبیلہ غان تعلق تخاکہ ولے بلوچستان ٹی بندغاک مہر و مابت اٹ اودے “بابو شیرو” پاریرہ۔ مری قبیلہ نا سردار خیر بخش مری پاریکہ شیرو ننا شیر ءِ۔ دا ٹی ہچو شک ئس الّو کہ او بلوچستان نا خاطر کن جنگل و مَش تیٹی شیر آمبار جنگ کرے۔
بھٹو نا دور ٹی اندا شیرو مری تاریخ نا پنّہ غاتیٹی جنرل شیروف نا پن ٹی مونا بس۔ انگریز نا دور ٹی قباہلی زند و سرداری وڑ و ڈول نا خلاف بغاوت کرے۔ سڑداری ٹیکس نا خلاف کننگ نا سوب آن جیل ٹی بند مس ولے پاکستان نا جوڑ مننگ آن پد او بلوچ قومیت نا نعرہ و مارکسسٹ سوچ ءِ ارفیسہ تینا سیاست نا بناء ءِ کرے۔ بابا خیر بخش مری اونا فکری آ کسرشون ئس، او سردار عطاء اللہ، نواب اکبر خان بگٹی ءِ ہم تینا نظریاتی سنگت پاریکا۔
اسہ پارہ غان برصغیر ہند ئنا بشخ بانٹ نا مخالف ئس ایلو پاراغان مسلمان قومیت نا پِنٹ پاکستان نا مخالف ئس بلکن دانا خاطر کن جد و جہد ہم کننگ ئس، ہرا ایوب نا دور باری ٹی جنرل ٹکا خان نا کماشی ٹی بلوچستان ٹی فوجی آپریشن مس بابو نوروز خان قرآن نا پنٹ مش تیان شیف کننگا ہراڑان بابو نوروز ہفت انگا سنگت آتیتو پاہو تننگان گڈ دانا رِد اٹ شیرو مری تینا سنگت آتیتون اوار مش تا ہنا، مسٹمیکو گوریلا جنگ نابنداؤ کرے۔
جنرل شیرو مری 64 سال نا کچ زند گدریفے. بھازاک پارہ 70 سال ولے اگہ اوننگے 10 سال اونا چنّکی نا زند مریک اوڑان پد 10 ساک نا زند او شوانی ٹی گدریفے، 13 سال نا زند اونا جیل ءُ بندی تیٹی تیر مسونو و 12 سال ملک آن پیشن جلا وطن مس اندن 13 سال بلوچستان نا مش تیٹی تینا قوم اکن گوریلا نا زند گدریفے. اگہ 64 نا خساب ٹی پین 6 سال بچّیرہ ارا شعر و شاعری ٹی گدرینگانو۔
شیرو مری تینا اسہ انٹرویو اسیٹی فرقہ پرستی نا حوالہ ٹی اسہ سوج ئسے نا ورندی ٹی پائک ای مچا بندغ آتے خاص کر مُلا تے دا پاننگ خواہ کہ نما فرقہ پرستی نا وجہ غان بلوچستان اسہ پین جنگ سینا گواچی مفک اگہ نم دا گڑا نا کوشست ہم کریرے گڑا دانا نسخان ء ہم نمے ارفوئی تمک۔ فرقہ پرست انگا مُلاک دا ہیت آتے اُست آن دپس کہ ذگریک ہم بلوچ قوم تون تعلقداری تخرہ، دا سوچ ءِ نم اسل ایسر کننگ کپیرے، نم دا سوچ ءِ ایسر کننگ نا کوشست کریر گڑا یات تخیرے تیوہ غا بلوچ قوم نما خلاف اسہ جاہ مرو ءِ۔
سندھی قوم پرست آتے کلہو تریسہ پائک کہ نمتون جذبہ ارے ہمت ارے ولے منظم افیرے دانا سوب دادے نم تون جوانو قیادت اف۔ اسہ مضبوط سیاسی ءُ پارٹی اس اف۔ اندن بلوچ قوم تینا حق کن جنگ کننگے اندن نمے یعنی سندھی قوم ءِ ہم کروئی ءِ۔
شیرو مری تیوہ غا زند ءِ تینا اصول آتے سودا کتو۔ ملکی سیاست آن مُر مریسہ نواب خیر بخش مری تون افغانستان آ ہنا اندا وختا تینا سنگت نواب خیر بخش مری آن خر مس گڑا او دہلی نا کسر آن کراچی آ بس اندا وخت آ ناجوڑ مس۔ تینا علاج ہم کریفسہ کرے۔ ولدا علاج نا خاطر کن دہلی آ ہنا، دہلی ٹی 11 مئی 1993 ٹی دا جہان آن رخصت کرے۔ اینو بابو شیرو مری بلوچ قوم نا نیام ٹی اَف ولے بلوچ قومی تاریخ نا پنہ غاتیٹی اونا کڑد داسکان ارے۔ بلوچ قومی جد و جہد اٹ اونا قربانی و کڑد مدام یات تخننگک۔
اینو ہم بلوچ قومی آزادی نا دا جہد ٹی شہید آتا دتر آک و غازی تا قربانیک اریر۔ اگہ بابو شیرو مری نا وڑنگاک ننے غان جسمانی وڑ اٹ جتا ءُ ولے فکری و نظریاتی دروشم اٹ دائسکان ننتون ساڑی ءُ.

تاریخ نا پنہ غاک

(دہمیکو بشخ)

نوشت : محبوب شاہ

دہمیکو بشخ

خان قلات نصیر خان و انڈین حکومت نا نیامٹ معاہدہ (1841):

مہراب خان نا مار نصیر خان دوہم برٹش حکومت و شاہ شجاع الملک نا مون آ انڈین سرکار نا حاکمیت ءِ امنا کرے اوڑان پد اوفک دا وڑ انا معاہدہ غاتا کمک اٹ نصیر خان ءِ قلات نا سروک کماش امنا کریر۔
-1 نصیر خان تینے و تینا قوم ءِ کابل نا تابعدار منے و اونا بادشاہی ءِ قبول کروئی تمک۔
-2 ہمو کل ریاستی علاقہ غاتے ہراکہ مہراب خان دور اٹ پُلنگاسر ہموکل ہرافتیٹی کہ گچک، مستونگ، شال، نصیر خان، شاہ شجاع الملک آن پدی ہلسا تننگور۔
-3 اگہ وخت اس گرج مس تو شاہ شجاع الملک ریاست قلات اٹ تینا منشا نا رِد اٹ ہرجاگہ چھاؤنی جوڑ کننگ کیک و دا کاریم ءِ خان ءِ خوشی اٹ منوئی تمک۔
-4 نصیر خان یا اونا جانشین آتے ہر وخت دربار اٹ برٹش حکومت سلاہ سوج اٹ ہتیک۔
-5 پوریا گر تا رکھ انا زموار نصیر خان مرو ءِ ہراکہ انڈس دریاب آن ایلو جاگہ اسکان و سر دِیر اسکان اگہ کس اسے ہنوئی مرے یا کس اس ہننگ خواہک تو اودے خان انا حکومت اٹ ہچ تکلیف اس مفرو ءِ داڑکن برٹش حکومت نصیر خان ءِ انصاف اٹ راہ داری ایتسا کیک۔
-6 نصیر خان و اونا جانشین آتے سختی ٹی پارت کننگاسُس اوفک برٹش حکومت و شاہ شجاع الملک نا موکل آن بیدس ہچ پین ملک اسے تون خڑک و رابطہ کننگ کپرور۔ خان کل معاملہ غاتیٹی برٹش حکومت، انڈین حکومت و شاہ تون ضرور رابطہ کرو ءِ ولے تینا ہمسایہ ریاست آتون ہڷ و تس کننگ کیک۔
-7 اگہ وختس نصیر خان ریات اسے آ جلہو کرے تو برٹش ریاست قلات تون سلو ءِ۔
-8 میر نصیر خان، شاہ نواز خان تو تینا تعلقداری تے گچین وڑ اسیٹی مون آ درو ءِ داڑکن برٹش حکومت اودے مالی کمک تننگ نا شکر گزار مفرو ءِ ریاست نا کل ءِ (چیف) کماش آتے برٹش حکومت نا ماتحت رہینگوئی مریک و ریاست نا ہر وڑ انا فیصلہ غاتیٹی برٹش حکومت آن سلاہ سوج ہلنگ الّمی مروءِ۔
دا معاہدہ قلات اٹ 16اکتوبر 1841ء بمطابق 20شعبان 252ہجری ٹی کننگاسُس، و داڑے گورنر جنرل انڈین کونسل نا کماش بنگال اٹ پورٹ ولیم 10جنوری 1842ء اٹ دستخط مہر خلکوسُس۔
T.H.Maddoc
G.S.India
نصیر خان و برٹش حکومت نا میجر جان جیکب و گورنر جنرل آگ انڈیا نا نیامٹ دا معاہدہ 1854اٹ مسوسُس۔
ہژدہ میکو کَرن انا نیامٹ دا معلومداری دوئی مسوسُس کہ برٹش حکومت و خان انا نیامٹ اسہ پدین ءُ چکی تاڑی و بدخواہی نا ویل اس ودی مسنے، و ودنگ ءِ۔ ہرافتے توننگ کن معاہدہ منگ الّمی ءِ۔ ہرانا سوب آن دا معاہدہ غاک کننگار، ہراکہ دا وڑ و ڈول اٹی ءُ:
-1 دا معاہدہ برٹش حکومت و نصیر خان نا نیامٹ 16اکتوبر 1841ء اٹ کننگاسُس۔
-2 دانا بنداوی سوب میر خان نصیر خان و اوڑان پد اونا جانشین و برٹش حکومت نا نیامٹ اسہ ابدی ءُ دوستی و سنگتی اس جوڑ کروئی ءِ۔
-3 دا معاہدہ غان پد میر نصیر خان ءِ دا ہیت انا پابند مروئی تمک کہ او برٹش حکومت نا دشمن آتا برخلاف برٹش حکومت تون سلوئی تمک و بیدس برٹش حکومت نا ڈہ تننگ آن تینا ہمسائے ملک آتتون ہچ ءُ رابطہ اس کپرو ءِ، ولے او تینا سنگت آتون خط و کتاب نا چر جوئی ءِ برجا تخنگ کیک۔
-4 اگہ وختس برٹش حکومت ءِ تینا سپاہی تیکن ریاست قلات اٹ ہستین چھاؤنی جوڑ کننگ نا وار رسینگا تو او خان نا اواری ٹی چھاؤنی جوڑ کننگ کرو ءِ۔
-5 نصیر خان و اونا جانشین آتیا دا فرض کننگا کہ لٹ و پل انا کل گڑاتے برٹش حکومت نا مون آ تالان کرور، و برٹش حکومت شاہ اوغان نا پارہ غان راہی کروک اا پوریا گر آتا ہر وڑ انا دت و کمک ءِ کرو، و ریاست قلات ہر کرک ءِ ہروخت کاریم اٹ اتنگ کیک۔ اسُل کہ او سندھ انا کرک مرے یا مکران نا کرکی آ کسرک۔ اوفتیان ہچ ءُ خراج اس ہلنگپرو ءِ ولے اسہ پِن کروک ءُ زرّ اس سال انا خان ءِ کرکی کسر تا کاریم اٹ اتنگ کن تننگک۔
-6 اگہ نصیر خان و اونا جانشین آک دا معاہدہ غاتا ٹِک آتیا ایمانداری کریر تو برٹش حکومت دا گڑانا پابند مرو ءِ او ہر سال پنجا ہزور روپئی خان قلات ءِ مالیت ایتو ءِ۔
-7 اگہ دانیام اٹ خان قلات نصیر خان یا اونا جانشین آک دا معاہدہ غاتیان اسہ معاہدہ سے آن ہم نمن مسر تو برٹش حکومت اوفتے سال انا مالیت تننگ آن بے نصیب کرو ءِ و اوفتا سال انا مالیات ءِ بند کروءِ۔
دا معاہدہ مستونگ اٹ 14مئی 1854 ء اٹ کننگاسُس، ہراڑا میجر جان جیکب، سپرنٹنڈنٹ آف سندھ انا دستخط و مہر خلنگاسس۔

ٹیلی گراف معاہدہ نا سرجم، ہرادے کہ جام آف لسبیلہ، 21دسمبر 1861ء اٹ برٹش حکومت تون کریسس۔
برٹش حکومت ٹیلی گراف نا کاریم ءِ مون آ ودفنگ کن سجفنگ نا بناءِ کرے کہ ٹیلی گراف ءِ برطانیہ غان ایلو بھلا ملک آتسکان دن کہ یورپی و ایشائی ملک آتسکان دننگے و ہندا ملک آتے ہم ہندا لائن اتون اوار کننگے، تو اوفتا ڈٹ ڈَول نا رِد اٹ داڑکن بغداد آن ایران و ولدا بلوچستان آن کراچی و اوڑان گڈ دا لائن جہانی کہول اسکان تالان مننگ کیک ولے داڑکن و دا لائن انا رکھ و جوڑ جاڑ کن اسہ بھلو کچ اسے نا بھاز گرج مریک۔ ہندا خاطر آن بمبئی نا کمشنری حکومت میجر ایف جے گولڈ سمتھ ءِ خاص وڑ اٹ ہندا کاریم کن راہی کرے کہ او کراچی و گوادر نا ریاستی حکمران آتے دا ہیت آ منفے کہ اوفک دا لائن نا رکھ انا حق اٹ کاریم کننگ کن سنبرینگوک مریر۔ کرکی علاقہ غاتیا ہراکہ حب دریا غان کوشکلات و اونا داپار ایپار آن 240میل انا کیبی کل علاقہ و جام میر انا سلطنت اٹ بریرہ، اوفتا بابت چیف آف لسبیلہ میجر گولڈ سمتھ ءِ دا بارواٹ معلومدار کریسس۔ ہندا کاریم نا مون اٹ برٹش حکومت تینا رفیق خان خدائیداد خان ءِ قلات نا چندی علاقہ غاتا سرکڑدہ (کماش) مناکہ۔ ہندا کاریم نا مون ات خان صاحب اوفتا مدت و کمک آتیکن، و ایلو پارہ غان جام میر خان ءِ جوڑ جاڑ کاریم تیکن گچین کرسا اودے اسہ معاہدہ سے منفنگ کن بے وس کرے ہراٹی کہ لائن انا رکھ وجوڑ جاڑ نا ٹِک آک اوار ئسر:
-1 لائن آتا تعمیراتی گڑاتے کرکی علاقہ غاتا ہرجاگہ غا تخنگ مریک، حب و کوشکلات نا نیامیکو علاقہ غاک داڑتون اوار ءُ۔ و دانا کل ءِ کاریم ءِ دانا رکھ ءِ علاقائی بندغاک کرور و دافتا مون اٹ اوفتے اسہ کچ انا تنخواہ اس ہم دو بریک۔
-2 دا ٹیلی گراف لائن انا اِرا اسٹیشن مرور ہراٹی کہ اسٹ اس سومرین و ارٹمیکو اورماڑہ مروءِ۔
-3 کل بندغ آتے دا لائن اٹ کاریم ات اتنگو ءِ ہمو جاگہ نا لائن انا رکھ انا ہمو جاگہ نا حکومت ذموار مرو ءِ داڑان بیدس ہموجاگہ نا بندغاک تینا کاریم تینا ڈیوٹی ءِ است انا ہُب ات کیر، و بھاز زو دا کاریم بنا کرو ءِ و بھاز زو پورو کننگو ءِ و اوفتے دا کاریم نا مون اٹ گڑاس زرّ ہم دو بریک دنکہ دانا ذکر مہالو ہم کننگاسُس۔
-4 سال انا دہ ہزار مالیات سیاسی ایجنٹ نا کمک اٹ جام آف لسبیلہ ءِ ہم تننگک۔ او دا بھلا ڈٹ ڈَول ءِ گچین ءُ وڑ اسیٹی چلیفو ءِ۔ و جام انا زمواری ءِ کہ او ہمو جاگہ نا بندغ آتے روزگار ایتے ہراکہ دا لائن انا رکھ اکن سنبرینگوک ایر۔ و مدام ہر وخت ایلو بندغ آتے ٹیلی گراف لائن انا رکھ اکن گرج انا رِد اٹ بھرتی کرسا کاہے۔
-5 اگہ وختس دا محسوس کننگے کہ حکومتی کاریم تیٹی کمی بیشی مننگ ءِ تو برٹش حکومت مسٹمیکو فریق اسے نا حیثیت اٹ تینا سیاسی باسک آتے راہی کیک و اگہ مالیاتی ویل اس مرے تو برٹش حکومت جام آف لسبیلہ ءِ اونا مالیات آتیان محروم کیک۔
-6 ہرا سال انا مالیاتی فنڈکہ جام ءِ رسینگاکہ ہمو زر آک اودے ہمو وخت رسینگاکہ ہرا وکت کہ او ٹیلی گراف لائن ءِ پورو کرور، و دانا مون اٹ اوفتے پورا ایوَز و مالیتی زرّ دو برو ءِ۔
-7 قلات نا سیاسی ایجنٹ اسہ مزدور اسے نا خلاف ہم ہچ ءُ غاو اس بنپرو ءِ اوفتا ہیت ءِ بس مجسٹریٹ و کمانڈنٹ آفیسر بنو ءِ ہراکہ کراچی ٹی تولک۔
-8 اگہ کس معاہدہ غان نمن مس یا معاہدہ ءِ توننگ نا کوشست کرے تو دا معاہدہ ہمو وخت تو ننگو ءِ و اوفتا خلاف سخت کاروائی کننگک۔
دا معاہدہ ہمو پڑک تا نیامٹ کننگا ہرافتا ہیت زی انا سِتر آتیٹی کننگانے دافتا منظوری ءِ بمبئی نا حکومت تینٹ تسوسس دانا منظوری ءِ گورنر جنرل ااف انڈین کونسل 19اگست 1862ء اٹ تسوسس۔

فقیر محمد بزنجو و میجر گولڈ سمتھ نا نیامٹ 29جنوری 1862ء نا معاہدہ:
فقیر محمد بزنجو ءِ خان قلات نا پرمان نا رِد اٹ گولڈ سمتھ ہراکہ اسسٹنٹ کمنشنر آف سندھ ئسکہ اونا مدت و کمک اٹ کل معاہدہ ءِ سرجمی ات پاننگاسس۔ دا معاہدہ ہم ٹیلی گراف لائن رکھ اکن کننگاسس و دا معاہدہ برٹش حکومت نا ایجنٹ رئیس رحمت اللہ نا مون آ کننگاسس کہ او بجلی نا ٹیلی گراف لائن ءِ مکران نا کرک اسکان چکے دے و دانا رکھ اکن تینا لائخ آ ورنا و نرزور انگا کمانڈر آتے تعینات کے ہرا بندغ آک کہ گوادر بندرگاہ نا رکھ ءِ کننگ ئسر، گرج انا وخت آپین بندغ ہندافتتون اوار کننگ کیرے۔
دا کاریم تا مون اٹ اوفتے پولیٹیکل ایجنٹ خان قلات و برٹش حکومت نا پارہ غان سال انا مالیت تننگک داڑان بیدس او فوجی مدت، کمک و واک ءِ ہر وخت ہلنگ کیک۔دا کل ءِ خرین انگا ہیت آک دا خاطر آن کننگ انگ ءُ تاکہ ٹیلی گراف لائن ءِ کس نسخان تف دا کل ہیت آتا چاغی نا نائب زموار مرو ءِ و اودا معاہدہ ءِ گچین ءُ وڑ اسیٹی ہندا علاقہ غاتا حکمران آتے پہہ کرو ءِ، ہراکہ علاقہ غان کہ دا لائن گدرینگک۔ دا معاہدہ میجر گولڈ سمتھ و رئیس رحمت نا مون آ و اوفتا اواری ٹی 24جنوری 1862ء اٹ اوفتا دستخط اٹ و اوفتا مہر آتون کننگاسس۔

یاتی:
فقیر محمد بزنجو نا جاگہ غا رئیس رحمت اللہ دستخط کریسس و لوز گوادر بندگاہ نا مطلب پورہ علاقہ یعنی ہراتسکان کہ اونا سیمک تالان ءُ،ئسکہ۔ و دا معاہدہ ءِ انڈین گورنر 19اگست 1862ء اٹ منظور کریسس۔
دا معاہدہ ءِ خان قلات 1279ء ہجری ٹی یعی 21اگست 1862ء اٹ منظور کریسس۔ ہمو وخت خان قلات خان خدائیداد خان ئسکہ۔ او اسہ افسر اس برٹش حکومت کن شہباز خان ءِ بلوچستان حکومت ن اپارہ غان پن کریسس اونا کاریم دا ئس کہ او برٹش حکومت ءِ کل ءِ سیم آتا حالیت آن معلومدار کیک ہراکہ علاقہ غاک کہ برٹش حکومت تون ئسر۔
اوکل سیم تے اسٹ اسٹ آ ہُراسس داڑے اسہ علاقہ غان چانڑدہ علاقہ اسکان دا وَڑ میر نصیر خان نا منظور کروک ئس۔ شیف دا علاقہ غاتا سرجم تننگانے ہراکہ کنا ایلم و برٹش حکومت و انڈین حکومت نا دو آ جوڑ مسنو۔
-1 کوہ ساپلی، -2 رنگو، -3مورگو، -4کوکزو ، -5 آہوہ، -6کابر گولو، -7منگورا، -8 جالک، -9 تنک، -10 ھارا، -11کچھرک، -12گوہ کولان، -13 شلکو، -14ڈنگ چنگو، -15 لونڈی، -16 گوری۔
دا معاہدہ 1863ء اٹ خان خدائیداد خان و برٹش حکومت نا نیام اٹ ٹیلی گراف لائن ءِ مکران اسکان ودفنگ نا بابت مسوسس، ہراٹی کہ دے ٹکی بشخءِ جا آف لسبیلہ نا ماتحت مریک و سویلی علاقہ غاک گوادر نا حکمران تا دوٹی مرور۔

(برجاء۔۔۔۔۔۔)

دمز

نوشت: سیم زہری

دی بلوچستان پوسٹ ۔ براہوئی افسانہ

ای و کنا ہم عمر سلال پَٹ نا زی آ ٹِلی گوازی کرسا ئسون، ننا خڑک آ پین بھازا چناک شار ئنا تینا چِدو و بیڈی نا گوازی تو آختہ ئسور۔ سلال کنا گچینا سنگت ئسک و ہندون کہ ای پین کس تون گوازی کتوٹہ،
نن اِرٹ تین پہ تین مشغول ئسونہ.
گوازی اٹ سلال لٹ اٹ بھاز زوران ٹِلی ءِ دکّ اس خلک ٹِلی تہو اٹ پیری کرسا پٹ اٹ باز مُر اسکان سر ہلک و دیخس پین ڈغار اٹ ریڑ کرسا مونی ہنا، ای مخیسہ رُمب اٹ ٹِلی ءِ ارفنگ کن ترندو گام کریٹ، ٹلی بھاز مونا ہناسس ای پند خلیسا ٹِلی ءِ سر مسوٹ ٹِلی ءِ ہرفیٹ و چک ءِ ہڑساٹ خنیوہ کے بھلو مُج ئسے، سلال تون اوار ایلو شار نا چنا تا ڈس اف، کس ءِ خمپرہ دُن تو اسُل متوکا، دا دمز ہراکان بس
کنے خُلیس ارفے کہ یا خدا دافک ہرانگ ہنار۔
کوک اس خلکٹ: او سلال۔۔۔!
کس ورندی تتو، وا کوک خلکٹ اک: کس اس ارے؟
کس توار تتو، خُلیسٹ، پین توار اس خلکٹ: ہرانگ اُرے، ای گوہنگاٹ۔۔۔
رمب کننگ خوائسوٹ کہ ہنداڑ تو بَج آن کنا اسٹ اس پارے: گوہنگ پروس کنا سنگت۔
چک ءِ ہڑساٹ انت خنیوہ اسہ ورنا ءُ مار ئسے، زیبا غا دروشم تون بھلا جنڈ آتیتون، ہنینا چہرہ، نت تیٹ بلوچی چوٹ، دوٹی تے کتاب، کوپہ ٹی توفک اس، بھلا سینہ تا، جھاٹہ اس بینوک، بشخندہ سلوک وا ہیت ءِ مونا دریسہ پارے: دا لوڑ و دمز نمے گوئپک بس، ساعت اس چُپ مس وا پارے: تینٹ رَد سر ہلپیس۔
ای دا ورناءِ اسُل درست کتوٹ، ہریفیٹ ایہان تے : خواجہ نی دیر اُس، دا امرو دمزئسے، نی پٹ اٹ انت کیسہ؟
ورنا جوڑ تے تینا پالفسا پارے: چنکو دمز ئسے دیخس سل، کم مریک وا کسر نا صاف مریک۔ و ای ضیاء الرحمان اُٹ، دا پٹ اس اف، دا کنا دیارءِ، کنا زند ئنا ہند ءِ۔
ضیاء، دلجان؟ ای خوشی آن گل وبال مرسا سوج کریٹ و داسہ دروشم ءِ تا درست کریٹ۔ آؤ ای نمے درست کیوہ، دشت اٹ وہو کا دتر تے خناٹ نُما دروشم ودی اس اوتیٹی، نا ایلو سنگت ہرانگءِ؟ نی داڑے انت کیسہ، کنے پار نی ہراکان بسوس دا پٹ آ؟
ای ہریفسہ کریٹ ایہان تا، ضیاء ءِ خنانٹ ہرانا قصہ آک داخس ہنین ئسر ہمو بندغ اخہ در ہنین مرو ای سوج کرسائسوٹ، او بشخندہ کرے پارے: بر کنتو سنگتاتے نشان ایتیو نے ہمو ٹیم اسکان دمز ہم کم مرے وا نی ٹِلی اے درک۔ ای ہم سر ہلکوٹ ضیاء اسہ دُو اٹ کتاب ءِ وایلو دُو اٹ کنا دوٹی ہلک مون موستی سر ہلکن، دیخس مونا پین اسہ بندغ اس مونا ننا بسک، پنچ تیری تُوفک اس کوپہ غا تے، خیری اس پیڑاسُس، دیر نا ڈُلو اس بڈ اس ایتوتے، خیری نا تے پلّو آ اِرغ تفُوک ئس، ننے خنا زو اس ضیاء ءِ پارے:
ایلم رخصت اف اوار اُن، وا خنون تینے نمکہ سنگتاک انتظاری ءُ وتاخٹ۔
ہندا بابا کنا پاسو آ اُریسہ ضیاء آن سوج کرے دا چنکا ورنا دیر ئسے؟
ای دو ءِ مونا کرسا دوتے تاہلکٹ ہندا تو ضیاء پارے: دا ورنا کسر آن چپ مسوسُس، ننا تینا ورنا ئسے۔
بابا کنا کاٹم آ دو تخیسہ پارے : آباد مریس کنا چُوری رکھ اکن لمہ نا ندر ساہ ءِ کروس، قوم ءِ پاس اک دا دمز کاہک ولے نما مون تیا ہرا دمزءِ بے حسی نا ، بے حوصلہ ئی نا اودے امر کرورے اودے صاف کبو اسٹ ایلو نا بد مرورے دا دمز نسل آتے نما کنو۔
وا سر ہلکن، ضیاء آن سوج کریٹ سنگت دا دیر ئسے توفک بڈ آ؟
ضیاء پارے: دا سفر خان ءِ، دا دشت پیمازی آ کاہک داسا ہندن کے تُوفک بڈ تیار تخوکے او مہمانی کن بسوسُس داسہ وا کاہک پیمازی آ تینا کاریم تے مونا دننگ کن۔
ای ضیاء جان تون گپ کریسہ مونی روان مسوٹ۔
ای اسیکہ وا سوج اس کریٹ: ایلم دا امرو لوڑ ئسے ناگمان گیڑ کرے کنے، سنگت آتے آن گُم مسوٹ شار ءِ گیرام کریٹ؟
ضِیاء پارے: دا لوڑ ئسے وخت نا، بھاز اُرے آن ناگمان گیڑ کرے خلق ءِ، گوہا شناخت ءِ، دُزا درے دروشم آتے دمز لگا، پجار ءِ گم کرے۔
ای پاریٹ کہ دا امر مرو، کنا خاہُوت ہرانگ ہنو ءِ، پیرہ نا مِیگَڑ امر مرو ءِ؟
پارے: دتر صاف کیک دروشم آ تیا تموکا دمز ءِ، پاش کیک تینا گواچن آ دروشم ءِ، مُر دیک بیوس آ بخت ءِ۔
ضیاء ہیت کریسہ ئسک کہ نظر تے گر نا پاسو آن بروکا ورنا تے آ تما، ہرا بیل و کُولنگ ہرفوک بننگ ئسر، دا ورناک خڑک بسر، سر مننگ تون ای درست کریٹ تا، لاغر و بڑزا بالاد تون امتیاز تو ن اوار بھلا سینہ زیبا اِنگا قد تون حئی ئسک بسر ننے سر مسر، سلام بٹیسہ دو ہلکن، کسری گام کرسا جوڑ جوڑی کرین، حئی کنا کاٹم آ دو ءِ تخیسہ ضیاء آن سوج کرے دا ایلم دیر ئسے؟
ای مالو پاریٹ تے ای حئی اوٹ، کنا پن حیو ءِ اوّل کنا پین پِن اس ئسک وا کنا ابا بدل کرے تا، پنچ سال مالو حئی تِخاتے ای چائسوٹ کہ دا نا پن ءِ ابا ہرفینے تا، کنا بھلا ایلم پاہک نی خضدار اٹ دژمن نا تُغ تے حرام کروک ئسوس، نا دلیری نا قصہ تے بنیسہ ای ہم نا ڈول مننگ خُواوہ۔
حئی مخسا کنا خوش آدروت اس ہلیسہ پارے: نی بروکا نسل نا ورنا اُس ، دا پن اول آن نا ءِ، حئی مالو ہم نُما ئسک و داسا ہم نما ءِ، تینا قول آ سلیس حئی نا کردار ءِ زیبا تخس ولے یات کیس حئی نا کردار ءِ بیرہ زندہ آ خنک، شار اٹ پیری کروکا مُڑدہ آک بھاز مرور اوتے حئی بندغ حِساب کپک، سنگت، ایلم، سیال ہم مرو ولے است ئنا خنک ہموتے خنور ہرا قوم ئسے نا مرور۔
نن مونی ہنیسہ ئسون، مونی اسہ کرّی نا رخت اس پاش کرے ہمونا پارہ غا سر ہلکن، شام مننگ تو کرّی نا ماس آ خاخر نا روشنائی اس ودی ئسک، ہمو ہند ءِ نظر ٹی تخیسہ مونی روان ئسون، ای امتیاز آن سوج کریٹ: ایلم نم ہرانگ آن بریرے، دا بیل و کولنگ ایلو دا نما دوتے آ امرو مِش لگانو؟
امتیاز دوتے آ تینا اریسہ پارے: گر نا پاسو آ مُڑدہ مَنٹ ئسر گند کریسر، شار اٹ گند تا بے سُکون کریسس ئس، چُنک بھلن نیاڑی نرینہ کل ءِ گند اٹ تینا بے جارات کریسر، اوفتا گند آن پین بھازا کُچک و ڈھونڈ خور ساداک مُچ مننگ ئسرہ ہرافتیان علاقہ والاک بیزار مسوسر، ہرافتا گند آن خڑک نا تا ایلو مڑدہ آک ہم گند کننگ ئسرہ گڑا درین ای و سنگت حئی کھڈ کرین تا، گڑاس تا گر ئٹی کھڈ مسر گڑاس تا مونی جند ناتا شار تے آ مون تسن، داسا دیخس گند تا کم مسونے ولے ڈھونڈ تا ہمو گند گڑاس مڑدہ ءِ گند بشخانے۔ پد اٹ گڑاس سنگت سلوک اریر داسا اوفتا زمہداری ءِ کہ ایلو ڈھونڈ آتیان علاقہ ءِ صاف کیر۔
ای ناگمان توار اس خلکوٹ او ایلم!
ہنداڑتون امتیاز چُپ کرے کنا پاری غا اُرا پارے: انت مس؟
کنے مخنگ ہلک ولے بد اخلاقی حرکت اس لگا کنے تو مخنگ ءِ توریسہ پاریٹ: ایلم کس اف دیر آ اُمیت کننگ اس؟ دنا پاننگ اُس؟ نما خواری تیکن ندر ولے دا بھلا شار آن زندہ ءُ چار دو تما نمے وا ہمو چار آن اِرٹ ءِ ہندا ڈھونڈ آتا گند تینا کرے، نمے ایلم ضیاء دا ہیت نا پاتنے؟
امتیاز بشخندہ کریسہ پارے: پھل او ہم اگہ ڈھونڈ نا گند ان پدی سلوک ءُ گڑا اوفک ہم مڑدہ تا شمار ءُ دا دمز تیوہ غاتا مونا لچانے، کس اس داڑان تینے صاف کیک کس اس ہندادے صاف سرپند مریک، ہمو ہرا درو اوار ئسر اینو وا مون آ تینا دمز ءِ گچین کرسا خوشانو او ہم جوان پہہ مریرہ کہ انت خازگ اس خوشان تینا زی آ، ایلو ہرا اینو دا دمز، دا گند آن بچفینو تینے ہمو سلامت مرور دا شار دا مخلوق ءِ دا پَٹ و جل مش سوہندہ ٹاکاری مِشک بیل مولہ و ملغوے نا ارمان تے پورا کرور سینہ ترور سُم خلور، ہمو لمہ تا حلالی آ فرزند آک مرور۔
نن دیخس مجلس کریسہ کرّی نا رہی آ سر مسون۔ داڑے اسہ پڑچ اس شاغوک ئسک، بالشت آتیا اِرا پیر مڑد ٹیک خلوک اسٹ ایلو تو مجلس تا چَس ہلنگ ئسر۔ نن سر مسون سلام شاغان دو ہلکن، حئی ہندا پیر مڑد آ تے آن اسٹ نا رہی آ زُنڈا ای ہمو پیر مڑد ءِ درست کریٹ او حئی نا ابا حاجی محمد رمضان ئسک، پیہن آ ریش نورانی آدروشم تے، پُر فکر آ خن تیتو، جوڑ تے آ دیخس بشخندہ ہتریسا حئی آن سوج کرے: کنا مار ، داہمو حئی ءِ شار اٹ چکر کروکا۔
حئی کاٹم شیف پڑچ اٹ اُریسہ پارے: جی ابا دا ہمودے۔
ای خُوشا چک ءِ ہڑساٹ پیر انگا بابو ننا بابو نوروز تولوک ئسک پارے: ورنا قوم تو اُستان دیک قوم ءِ استان دپیس۔ دا ورناک اخس سال آن پد بسر نی ہم بریسک ولے تینا قوم اٹ سخاوت بشخیسہ،
ہنداڑ تو اسہ جوان سالہ عمر اس بسک سنگتاتے تھاس اسیٹی دیر تریسہ کنے آ تھاس ءِ مونی کرے ای مون ءِ بڑزا کریٹ دا چُنکا مجید جان ئسک ای دیر تے ہلکٹ مجید کنا خُڑک آ توسک مجلس کرے گیڑاس تینا درستی آ سنگتاتا بابت سوج کرے ہرافتا ڈس کنتو دا علاقہ تیٹ الو، ہرا تینا زند اٹ کل ءِ گیرام کریسر ہناسر۔
لوڑ و دمز دیخس کم مسک ضیاء کنے ارفے سر ہلکن وا شار نا کنڈا دیخس مونا بسون ضیاء کنے پارے: سنگت داکان مونا سفر نُما کوپہ ٹے داکان مونی نا مزل نا کسر پاش ءِ بس دیخس گام کرک سر مریسہ تے دا دمز، دا لوڑ وختی ءُ نم دیخس حوصلہ ءِ زندہ تخبو دا نما حوصلہ نا بُڑزی آن باز شیف ءُ مز ءُ دافتے سینہ تیٹ تسورے داکان مونی ہر مون صاف مرو ہر جوڑک پالر ہر دروشم گل و بال مرو ہر جون زندہ مرو ولے اُوفتے زندہ تخنگ کن اوفتے بشخندہ کرفنگ کے مون تے صاف کننگ کن نمے پند کروہی ءِ، ڈُک سگوئی ءِ خوار مروئی ءِ جوزہ کروئی ءِ بس ہمت ءِ گیرام کپیرے۔ ضیاء سلیس کنے پارے ای داسہ واپس مریوہ۔ ہندا ہیت ءِ کریسہ او مونے ہڑسا کِرّی نا پارہ غا، سنگت آتیکن سر ہلک۔
ای توار کریٹ، سوج کریٹ: سنگت ای دیر آ کاؤ، دیر اے پٹیو دا مُڑدہ تا شار اٹ امر اوفتے درست کیو کنا کوپہ آک ہرافتے گڈیکو وار نی خناس ہراڑیکو؟
ضیاء چک ءِ ہڑسیسہ شاموز نا مش نا پارہ غا دو ءِ تینا تورے۔ شاموز نا لَٹ آ خاخر ئسے نا روشنائی ٹی منہ دروشم دنز نا صافی تون درست مسر۔
ای ہم خلق ءِ یلہ کریٹ و شاموز نا مَش اکن سر ہلکٹ۔

تاریخ نا پنہ غاک

(نومیکو بشخ)

نوشت: محبوب شاہ

دی بلوچستان پوسٹ -براہوئی کالم

ہشتمیکو بشخ 

لورالائی، ژوب و چاغی نا علاقہ غاک:
بوری ژوب ئنا دامان ہعاکہ جہاندمی ہرنائی و تل چوٹی آن گدرینگک ولے برٹش حکومت نا وخت آ ژوب انا کاکڑ قبیلہ چکی تاڑی نا بناء کرے، برٹش سرکار اوفتے توننگ کن اسہ لشکر نا دستہ اس مون تس ہراکہ شاہ جہان ژوب انا سڑدار تون سوگو و سخت سیالی تا سوب آن راہی کننگاسُس، دا علاقہ ٹی جوان و گچین انگا سڑدار، سڑدار شہباز کان ءِ تکنگاکہ، اسہ معاہدہ اس (No.XV) ہرادے 1884ء اٹی کننگاسس، ژوب انا خواجہ تون سلاہ سوج آن پد بوری و موسیٰ خیل نا علاقہ غاتیٹی برٹش حکومت نا لٹ و پُل ءِ توننگ کن اسہ دستہ اس پین راہی کننگا ولے دا دستہ ءِ شاہ جہان و اونا چیف کماش ءِ ژوب و بوری نا مخلوق و برٹش سپاہی تا نیامٹ خیر کننگ کن راہی کریر۔ ہندن داڑان پد 1887ء اٹی اسہ برٹش دستہ اس لورالائی و بوری نا دامان تیٹی راہی کریر، دا خاطر آن کہ اوفک سیمی آ کسر ڈیرہ غازی خان و پشین نا علاقہ غاتا رکھ ءِ کیر۔
ہندا سال کھیترانی قبیلہ ہراکہ تل چوٹی و پنجاب نا علاقہ غاتیٹی آباد ئس، اوفتا قبائلی سڑدار آک ریاست بلوچستان نا ماتحت وخت گدریفنگ کن تیار ئسر، ہندا سال شاہ جہان و سیف اللہ حکومت ریاست نا مون آ کاٹم ءِ شیف کریر۔ ہندن سرکار اوفتے اوفتا اُراتیا اوفتا خلق آتیٹی وڑ رہینگ نا موکل تس۔ داڑان بیدس سڑدار شہباز نا بے وڑ آ تَب انا سوب آن اوڑان اونا کل اختیار آتے پُلنگا و شاہ جہان نا بھلا مار شین گل نا دوٹی تننگا۔
1888ء اٹی سڑدار شہباز خان، شاہ جہان، شین گل خان و ژوب انا حکمران آک اوار مرسا برٹش حکومت آن خواست کریر کہ ژوب و بوری نا علاقہ غاتے برٹش حکومت اٹ اوار کننگے۔ 1889ء اٹی وخت اس دا فیصلہ کنگا کہ ہمو جاگہ نا اسہ پاس اس ہرادے کہ گومل پاس نا پِن تننگاسُس دادے ملنگ نا حکم تننگے و ژوب حکومت نا امنائی اٹ اسہ سیاسی ءُ ایجنٹ اس ہم ہموڑے تخنگے ہراڑے کہ او ہمو جاگہ نا حالیت آتے دوٹی ہلے ہندا وڑ دا کل علاقہ غاتا اختیار آک ہندا سیاسی ایجنٹ تون مرور۔ہراٹی کہ بوری، کھیترانی ریاست و موسیٰ خیل نا علاقہ غاک اوار ئسر۔ دا علاقہ غاتیان جتا شیرانی ریاست و زامرانی ہوت آک جعفر آباد، کارشانی و پین چندی جاگہ غاتیٹی دن کہ سلیمانی مشی آ چر جوئی بنا مریک ہراکہ ژوب و پنجاب نا نیامٹ اریر، 1903ء اٹ بوری دامان بارکھان، موسیٰ خیل، تل چوٹی (دکی) تحصیل ،سنجرانی تحصیل دا کل ءِ اوار کرسا اسہ ضلع اس جوڑ کننگا ہرافتے کہ لورالائی ڈسٹرکٹ نا پِن تننگا۔
کاہانی ہندوباغ نا ریلوے لائن ءِ 1917ء ٹی جوڑ کریر۔ ہندا لائن ءِ ہندو باغ آن سنڈیمن نا قلعہ ءِ ہراکہ ژوب انا دامان نا خڑک آ ئس، 1929ء اٹ اوڑدہ کرسا پورو کریر۔ 1890اٹی انڈین گورنمنٹ دا فیصلہ کرے کہ ہرا کسر کہ گومل دریاب آن کپی تا نیام آن ژوب علاقہ غان گدرینگک دادے ہندا قبیلہ غاتا گڈیکو سیم جوڑ کننگے، و دا جہاندم دے ٹِکی سیمی علاقہ غاک بلوچستان حکومت نا اختارات اٹ مرور۔ (پد آن پنجاب حکومت دافتے مناسس)۔

1893ء اٹی ڈیورنڈ معاہدہ غان سنجرانی ریاست ودسا کرے۔ اوڑان پد چاغی ریاست بلوچستان اٹ اوار کننگار، دانا سیمی علاقہ غاتیا سرجم ءُ کاریم 1896اٹی مس و اسہ کر اس کہ ہُچ آتیکن جوڑ کننگاسُس دادے ہم 1897اٹی جوڑ کننگا ہراکہ کوئٹہ، نوشکے و سیستان نا نیام اٹ جوڑ کننگاسُس، ہندادے تیٹی کوئٹہ غان نوشکے نا ریلوے لائن اس 1905ء انا خڑک آتیٹی ملار۔
نوشکے نا دا ودفوک آ ریلوے لائن ہراکہ دزدپ اسکان فروری 1919ء اٹ سر مسوسس، دا ریلوے لائن آتا بنا ءِ باقاعدہ 1921اٹ کریر۔ داڑان بیدس احمد وال نا بشخ ہراکہ دالبندین تو لگک دادے اکتوبر 1919ء اٹ ملار۔ 1926ء اٹ شوردہ دامان ہراکہ کوئٹہ ضلع ٹی اسہ سیاسی ءُ ایجنٹ اس ئس و چاغی ٹی توسکہ اونا ماتحت کننگاسس۔ ہندن نوشکے چاغی و دیکی سنجرانی نا ریاست ااتے بلوچستان اٹ مئی 1929ء اٹ اوار کننگا۔ 1890ء نا بنائی گومل پاس ءِ بارگاہ شیرانی ٹی اوار کننگ نا بارواٹ ہیت گپ کننگاہرانا سوب آن اوفتے کاریم کننگ نا مون اٹ (Xo. XIX)معادہ نا وڑ و ڈول اٹ 7680روپئی نا مالیت سالانہ تننگا ولے 1891ء اٹی اسہ پین معاہدہ سے ٹی بارگاہ شیرانی ءِ ریاست بلوچستان نا ماتحت کننگا، ہراکہ ژوب ءِ داڑتون گنڈاکہ۔ دا کاریم ءِ انڈین گورنمنٹ نا کاٹم خواجہی ٹی کننگا و ہندا سال دا قبیلہ غاتے اولیکو وار مالیات تننگ نا پڑو ءِ کریر۔ و اوفتے سختی ٹی پاریر کہ ہر کس تینا تینا مالیات آتے جمع کے۔ 1894ء اٹی شیرانی اوفتا ہیت ءِ اسہ شڑت اسے آ منّا کہ اوفتا سیم آتے ودفبو۔ ہندن 1895ء اٹی بارگاہ و لارگاہ شیرانی نا نیام انا سیمءِ ہراکہ دیکی جہاندمی سیم ئس، نا صوبہ نا وڑ اٹ ہڑتوم آ پارٹی تا سلاہ اٹ (Xo.XXI)نا معاہدہ نا رِد اٹ جوڑ کننگا، ہندا سال ہڑتوم آ قبیلہ غاتے 4200روپئی ڈنڈ کننگا، دا ڈنڈ ءِ اوفتے لیگوینٹ اوم (Languent Home)و اونا سنگت آتا خون بدل اٹ کننگا۔
1902ء انا چکی تاڑی وخت آ بارگاہ نا شیرانیک تینا بادشاہی نا قلعہ ءِ یلہ کریر ہندن دا جنگ ہمو وخت پین زیات مس ہرا وخت کہ ارباب فرید خان و ایلو اسسٹنٹ کمشنر ہراکہ ریاست شیرانی ٹی اوار ئسر اوفتا خون کننگا۔ 1897ء اٹی اسہ پین معاہدہ اس (No.XXIV)منظور مس۔ دا معاہدہ غاک سلمان خیل و گیلازئی نا نیامٹ مسر۔ دا معاہدہ ژوب انا ضلع ٹی مال داری آ خراج تننگ اا خلنگاکہ اوفک داسہ تینا مال ءِ برٹش سیم آتسکان دننگ کیرہ۔ دا معاہدہ اوفتا شرافت و گچین رویہ نا سوب آن اوفتتون کننگا ہندا سوب آن دا علاقہ غاتیٹی چھاپہ مار بندغ ہم راہی کننگتو دانا بدل اٹ دافتے سالانہ 1550روپئی مالیات تننگاکہ اوفک دا مالیت ءِ زیر سر پاریرہ ولے ہمو جاگہ نا مخلوق مالداری نا زی آ خراج آتیان بیزار مسوسس ہرافتے کہ پنجاب نا سیمی افسر آک اوفتیا چٹی کریسر۔ دا معاہدہ 1898ء اسکان ہندن چلینگا۔ دا خراج آک ہمو وخت اسکان چلینگار ہرا وخت کہ انڈین گورنمنٹ 1923ء اٹ دا خراج آتے ٹی اسہ بشخ اس پین ودفے یعنی دو کچ خراج ہلنگ نا آرڈر کرے ہراکہ دیکی جہاندمی سیمی بلوچستان نا علاقہ غاتیان ہلنگاکہ۔
1918ء اٹی کھیتران ہراکہ لورالائی ضلع ٹی اوار ئسر اوفک مری تیا ظلم و زیادتی نا برخلاف مری تتون اوار مسر ولے دا بغاوٹ ءِ زو چٹفنگا اسہ دستہ اس سپاہی تا ریاست مری ٹی پترینگا، و کمبار ءِ پدی کوہلو بارکھان نا پارہ غا دھکہ تسر و کھیتران قبیلہ غا چندی ڈنڈ آک بیٹ کننگار۔
1919ء و 1922ء اٹ لورالائی ءِ ژوب انا علاقہ نا ہیڈ کوارٹر جوڑ کریر ہراکہ سنڈیمن قلعہ غان ژوب دامان اسکان تالان ئس۔ ہموڑے اسہ فوجی دستہ اس ہم تعینات ئسکہ۔ 1919ء و 1922ء نا نیام اٹ وخت اس کہ اوغانستان اٹ حالیت خراب مس، اوڑان پد اوفتا گڑاس بے ڈَول آ گام گیج آتا سوب آن ژوب آن لورالائی ضلع غاتیٹی وار وار آ چندی جلہو آک کننگار و چندی بغاوت آک بنا کریر۔

برٹش حکومت تون بلوچ معاہدہ غاک:

1839ء اٹ خان قلات مہراب خان و برٹش حکومت نا نیام اٹ معاہدہ غاک:

دا معاہدہ خڑکی و دوستی نا رِد اٹ برٹش حکومت خان قلات مہراب خان، شاہ شجاع الملک و اوفتا جانشین آتا نیام اٹ مسوسُس۔ دا معاہدہ ءِ شاہ شجاع نا پاننگ آ مہراب خان و اونا بروک آ نسل ءِ منوئی تمک، خان ءِ تینا وعدہ غا سلوئی تمک ہندن اگہ خان تینا قول آ سلیس تو دا معاہدہ مدامی برجاہ سلو ءِ۔ ہرانا اہم انگا ٹِک آک دا وڑ اٹی ءُ:
-1 مہراب خان و اونا مارک مدام شاہ انا فرمانبردار مرور، قلات، گچک، کوہستان، مکران، بیلہ و سومین پورٹ احمد شاہ درانی نا ماتحت مرور و اسہ معادہ سے نا رِد اٹ او دا کل ءِ ریاست آتا کمامدار مرو ءِ۔
-2 برٹش حکومت و خت اس ہم خان انا تہہ انا معاملہ غاتیٹی و اونا علاقائی ویل آتیٹی نیام تمپرو ءِ۔ اودے شاہ نواز فتح خان تون تینے اڑفوئی اف و نئے مابت زئی خاندان نا اسہ بندغ اس اوڑان تنک مرو ءِ ولے گرچ انا وخت آ اوفتا کمک کن ہننگ کیک، اگہ وخت اس شاہ و خان انا نیام اٹ اسہ ویل اس ودی مس تو برٹش حکومت مسٹمیکو فریق نا حیثیت اٹ دا ویل ءِ چٹفنگ نا کوشست کیک ہراڑان کہ شاہ ناراض مف و خان انا حق ہم خلنگپ۔
-3 برٹش حکومت خراسان اٹ تعینات مرو ءِ ہراوڑکہ معاہدہ مسوسس برٹش حکومت دانا مون اٹ مہراب خان ءِ دونیم لکھ روپئی کمپنی نا پارہ غان ایتک و دا مالیات نا زرّ ءِ برٹش حکومت ہر سال خان ءِ ایتک۔
-4 داڑان بیدس خان ءِ ہموکل آسودہیک ہم دو برور ہرافتا کہ خان قلات ءِ گرج مرو ءِ گڑا دانا مون اٹ اودے شاہ و برٹش حکومت تون سنگتی و دوستی ءِ برجا تخوئی مریک۔ اودے تینا سپاہی تا مدت و کمک اٹ کسر آتا رکھ و خیال ءِ کروئی تمک، ہراکہ شکار پور آن روزن و ڈھاڈر آن بولان پاس و شال آن کچلاک اسکان یعنی اسہ سیم آن ایلو سیم اسکان مرو، ہراکہ سڑک آتیان سڑک اسکان کاہک دا کل اونا زمواری ٹی بریرہ۔
-5 برٹش حکومت نا کل گاڈی تے ہر صوبہ غان ہراکہ خان ءِ پاننگانو، خواہفنگانو تو بیدس ارّفنگ و خلیس آن ہموکان گدرینگ کیرہ۔
-6 ہراوخت اسکان کہ مہراب خان برٹش حکومت تون سنگتی کرو ءِ ہموتم اسکان اودے ہر وڑانا کل آسودہیک دو برساکروراونا صوبہ غاتیٹی اونا حکمرانی برجا سلو ءِ۔

دا معاہدہ نا خواننگ و نوشتہ مننگ آن پد لیفٹیننٹ کرنل الیگزنڈر برنس و گڑاس بشخ جورج لارڈ بیکن GCBو گورنمنٹ جنرل انڈیا و خان قلات مہراب خان نا دستخط و مہر خلنگ آن پد کل ءِ اسہ اسہ معادہ نا کاپی تننگا۔
دا معاہدہ قلات اٹ، ودے 28 مارچ 1839ء اٹ، محرم ہجری 1255ھ ئس۔
A. Bumes
(برجاءِ۔۔۔۔۔۔)

تاریخ نا پنہ غاک

ہشتمیکو بشخ 

نوشت: محبوب شاہ

دی بلوچستان پوسٹ – کالم

(براہوئی)

ہفتمیکو بشخ

1867ء اٹ سنڈیمن ءِ ہموڑے راہی کننگا، و اصل اٹ دا پالیسی ءِ سندھیک پیش کریر ولے دا سنڈیمن نا جوڑ کروک اس ئسکہ۔ داٹی برٹش حکومت نا پورہ کمک ہم اوار ئسکہ۔ ہندا رِد اٹ راجن پور اسہ ڈل اس خوائفنگا، دافتیٹی کھیتران، مری، بگٹی قبیلہ غاتا سڑدار و اوفتا سلاہکار آک ہم اوار ئسر۔ بھاز ہیت و گپ آن پد دا فیصلہ کننگا کہ مری بگٹی قبیلہ غاتا دہ سپاہی خان قلات نا ریاست اٹ تعینات کننگک و پنچ بندغ سیمی علاقہ غاتیٹی و گڑاس بندغ پنجاب نا سیم آتیا تعینات کننگور ولے دا قبیلہ غاک سندھی تیا مروک جلہو آتے توتوس ہرانا سوب آن سیم آتا حالیت خراب مس۔
فروری 1871ء اٹ اسہ دیوان اس مشن کوٹ پنجاب و سندھ نا نیام اٹ مس دا مچی ٹی اوفک قبیلہ غاتا جلہو کنگ نا تذکرہ ءِ کریر مچی نا آخر اٹ دا فیصلہ کننگا کہ دا قبیلہ غاتا واگ و کاٹم خواجہی حکومت نا دوٹی ءِ۔ ہندا سوب آن دافتے لغام خلنگ کن اسہ سیاسی ءُ سپرنٹنڈنٹ اس سندھ انا سیم آتیا تعینات کننگے، دا خاطرآن کہ او سیمی علاقہ غاتا جاچ ءِ کننگ کے۔ ہندن برٹش حکومت اسہ ڈپٹی کمشنر اس ڈیرہ غازی خان ناسیم آتیا تعینات کرے دا خاطرآن کہ ہمو جاگہ نا حالیت دوٹی برے و ہرا مالیات ءِ کہ دا قبیلہ غاتیٹی بشخنگاکہ ہرافتا کل زر 32040 روپئی ئسر۔ پکار داد ءِ کہ دا زر ءِ ہند قبیلہ غاتا چھاپہ مار آتیٹی بشخ و پانٹ کننگے تو داڑان سندھ و پنجاب نا سیم آتیا امن تینٹ برو ءِ۔

دا زر ءِ کہ سالانہ تننگ انگ ءِ پکار دادے کہ دا کان انا پِن آ مریر، 1871ء اٹ خان انا خلاف اسہ پوسکن ءُ بغاوت اس کاٹم ارفنگ ءِ بناء کرے، ہندا وخت آ گڑاس پین ویل آک ہم مونا بسر۔ دافتیٹی مشن کوٹ نا ویل آتا کاروائی ءِ توننگ ہم اوار ئس۔ ہراٹی کہ بگٹی قبیلہ غاتے کل زر ءِ تننگ نا جاگہ غا بیرہ 5520 روپئی تننگا۔ ہندن ریاست اٹ چک و تاڑ نا ویل آک ہستین تالان مسر۔ ہندن دا بد امنی 1875ء اسکان چلینگا۔ اخیر خان قلات فیصلہ کرے کہ پنجاب و سندھ اٹ اسہ جتاؤ وڑ اس جوڑ مننگ کیک، دا رِد اٹ کل قبیلہ غاتے ہمو جاگہ غا توروئی مریک ہراڑے کہ ڈیرہ غازی خان ڈپٹی کمشنر نا ماتحت ئسر۔ ہندن او پورہ مری بگٹی طائفہ غاتا کماش مرو ءِ۔
نومبر 1875ء اٹ برٹش حکومت سنڈیمنءِ مشی آ باغی تا پارہ غا راہی کرے او باغی تتون خیر کے و اوفتے پدی ریاست اٹ اوار کے، دا جوانی تے برٹش حکومت سنڈیمن نا کمک اٹ بولان پاس انا ثواب اٹ و بولان پاس انا رکھ اکن کریکہ۔ سنڈیمن براہوئی پاروک آ قبیلہ و بگٹی، مری تا چیف آتے خان انا دربار اٹ پیش مننگ کن منفے ولے دا ہیت گپ آک و دا چک و تاڑ سرسہب متو انتئے کہ داسہ ہم ہموڑے لُٹ و پل مننگ ئس۔ سنڈیمن 1876ء اٹ ارٹمیکو مشن کن قلات آ راہی کننگا ہرانا سوب آن او جیکب آباد معاہدہ (No.XII) نا رِد اٹ خان قلات و اونا باغی سڑدار آتا نیام اٹ اسہ سرسہب ءُ فیصلہ کننگ ئس۔ داڑان پد 1875ء آنبار مری، بگٹی قبیلہ غاتے سال انا مالیات تننگا و اوفتا معاملہ غاتے خان انا دوٹی تسر۔ ہندن فروری 1877ء اٹ بلوچستان ایجنسی حکومت نا جوڑ مننگ اسکان مری، بگٹی نا تعلق اٹ خرکی اوار تماسُس۔ بگٹی قبیلہ غاتا وڑ و ڈول اٹ بدلی بسوسُس ولے مری قبیلہ نا چندی کماش آک دا فیصلہ غان نمن ئسر۔ گڑاس واقعہ غاتا سوب آن ہرافک 1880ء ٹی مسوسر۔
دا خبر ءِ بننگ تو مریک اسہ وار ولداسرکشی و لُٹ و پل نا بناء کریر، و ہرنائی لائن ءِ اگست 1880ء اسکان پلسا کریر، برٹش سرکار بیوس مس اسہ دستہ اس لشکر نا ہموڑے لُٹ و پل کروک آتے توننگ کن راہی کرے، ہندا سوب آن مری تا چیف میراللہ خان مری و کریم خان مری حکومت نا شڑت آتے منار ، معلوم مس کہ دا ہمو لٹ و پل کروک آ بندغ آک ءُ ہرافک چھاپہ مار لٹ و پل کروک آتا پِن اٹ پنی ئسر۔ دافک قافلہ غاتا خزانہ غاتے پلارہ و دافتا تعلقداری مری قبیلہ تون ئسکہ۔ داڑان بیدس اوفک 20,000ہزار روپئی ڈنڈ تینا لٹ و پل ءِ پورہ کننگ کن خلکوسر۔ اسہ ڈل اس برٹش سرکار خان انا پارہ غان مری ریاست ہرند آ راہی کننگ و مری قبیلہ نا پارہ غان دا ڈل ءِ یرغمال کننگتو، ہنداکان مری تتون گچین آ تعلقداری نا بنا مس۔ قبیلہ غاک ہندا معاہدہ غاتے منار، و فیصلہ کریر کہ داڑان پد ہچ ءُ لٹ و پل اس کروئی اَف۔اوسنگتی چاگڑد اٹ زند ءِ گدریفنگ ءِ شروع کریر۔ و مری قبیلہ ءِ سہی وخت آ اوفتا مالیات دو بننگ بناء مس و دا مالیات نا بدل اٹ اوفتیان کاریم ہلنگا ولے مری ولدا موتری ٹی دست درازی نا بناء ءِ کرے، 1896ء اٹی یانزدہ بندغ نا خون ءِ کرے۔ داڑان پد ولدا جنف بنا کرے۔ و 1898ء اٹی دا جنگ چٹا۔ ہرا وخت کہ مری سڑدار تینا گڑاس سنگت آتون اوغانستان آ ہنا۔
1817ء ٹی اسہ وار ولدا دا ویل آک کاٹم ارفیر، داڑان پد دا قبیلہ مون پہ مون بغاوت نا بناء کرے۔ اونا بندغ آک 1918ء ٹی لیویز چیک پوسٹ آتیا جلہو کریرہ و لائن ءِ ماس آن کشارہ۔ داڑان پد کوہلو گمار نا نیامٹ سندھ پشین ریلوے لائن آ چندی وار جلہو کریر۔ برٹش سرکار سبی نا سیاسی ایجنٹ ءِ ہندا معاملہ غاتا جاچ ءِ ہلنگ کن راہی کرے کہ ہموڑے انت حالیت ءِ،اوننا کل کسر تے مری باغیک بند کرینو۔ ہاڑان برٹش سرکار ءِ بھاز نسخان مسنے او گمبازی نا خرک آ لہڑی قبیلہ نا اسہ لشکر اس ہراکہ مری تتون اوار ئسر، جلہور کریر۔ ہراڑان بھاز نسخان مس۔ دڑان بیدس مری تا مون ءِ کھیترانی لشکر ہم تورے۔ دانا بدل اٹ بھس مروک آ سرکاری پلٹون تا کوہلو، بارکھان، بغاؤ و پورٹ منرہ و اوفتا گورہ بیوار نا علاقہ غاتا خزانہ غاتیٹی لٹ و پل نا بناءِ کریر ہرا وخت کہ اوفک مالیات تننگ آن اسُل نمن مسر تو اسہ جنگ اس مامند تا علاقہ ٹی بناء کرے، دا اسہ بھلو جنگ اس ئس۔ ہراٹی کہ مری قبیلہ نا بندغاک سلہہ بٹیر ، و حکومت نا شڑت آتے منار و نسخان زر ہم اوفتے تروئی مس۔ و اوفتیان سرکاری توفک و سلہہ غاتے پدی ہلنگا۔ہرافتے اوفک برٹش حکومت تون مزاحمت نا وخت آ پلاسر۔ داسہ جاگہ اس کہ مریک ائیر پورٹ ءِ بھس کریسر، او خڑچ ءِ ہم اوفتیان ہلنگا۔ اوفتے زور اٹ گاڑی تیکن کسر جوڑ کننگ نا ہم پاننگا ہرا کسر ءِ کہ برٹش حکومت ءِ ریاست اٹ جوڑ کروئی ئس۔
دا جنگ کل ریاست اٹ قبیلہ و علاقہ غاتیٹی چپی اس تالان مس، ہرا وخت کہ تیل انا مڈی سڑدار مہراللہ مری نا دور اٹ 1885ء اٹی دوبس تو برٹش حکومت مری سڑدار تون اسہ معاہدہ (No.XVIII)اس کرے، ہرانا رِد اٹ معدنیات آتیا خالی سرکار نا حق مرو ءِ۔ سرکار خالی قبیلہ ءِ اسہ مخصوص ءُ مالیات اسے نا زر ترو ءِ۔ ریاست اٹ انت کہ معدنیات ودی مرو ءِ سرکار اوفتے کشو ءِ۔ و خالی سرکار اوفتا خواجہ مرو ءِ ولے دا معاہدہ ءِ انڈین سرکار 1927ء اٹ منسوخ کرے، دا منسوخی نابھلا سوب مری تمندار نا مری علاقہ ٹی تیل ودی مننگ خبر ءِ اندین حکومت آ سر کننگ ئس۔ اوڑان پد انڈین حکومت دا معاہدہ ءِ منسوخ کرے۔
ستمبر 1928ء اٹ انڈیا برمہ ٹی تیل کمپنی نا گورنر جنرل کونسل ءِ بگٹی قبیلہ تون اسہ معاہدہ اس کننگ نا پارے او بگٹی قبیلہ ءِ حکم تس کہ اوفک ریاست اٹ دا تیل کمپنی ءِ تیل انا پٹ و پول کننگ نا موکل ایتر۔ ہندن دا معاہدہ تمندار محراب خان تون مس ولے وخت اس اوتینا شڑت آتے اوفتا مون آ تالان کرے گڑا ستمبر 1928ء اٹ دا کمپنی ہم داڑے کاریم کننگ آن نمن مس۔ ہمو وخت بگٹی تمندار نا سڑدار بہادر نواب محمد محراب خان ئس۔ ہراکہ تینا باوہ شہباز خان نا کزیت آن پد 1917ء اٹی اتنگاسُس۔ اودے سڑدار بہادر خان نا خطاب ءِ 1900ء اٹی ملا محمد تسوسُس ولے اوفتا جندی و خاہوتی خطاب ئسکہ۔ او مری تمندار خان بہادر محمد مہعاللہ نا سنگت ئسکہ۔ مری سڑدار مہر اللہ خان 28جنوری 1925ء اٹ تینا باوہ خیر بخش مری نا جاگہ غا سڑدار مس۔ اودے سڑدار ’’بہادر خان‘‘ نا خطاب 1827ء اٹ دو بسوسُس۔ دا ہڑتوم آ قبیلہ غاک سبی ٹی سیاسی ایجنٹ نا ماتحت ئسر۔ دا ایجنٹ نا کاریم کل ءِ قبیلہ غاتے تینا دوٹی ہلنگ و تینا دو ئنا کیرغ آن تخاسُس۔ دافتیٹی مری قبیلہ مروسُس یا بگٹی قبیلہ دا ہڑتوم آ قبیلہ غاتون اوفتا ہمسایہ قبیلہ لورلائی و پنجاب نا مخلوق نا تعلقداری جوان الوکہ۔
مری ریاست نا مریس 3,392 مربع میل و بگٹی نا علاقہ تا مریس 3,876مربع میل ئسکہ۔ و دا ہڑتوم آ علاقہ غاتا آبادی 1921ء نا مردم شاری نا رِد اٹ 37,024 ئسکہ۔
برٹش بلوچستان و اونا علاقہ غاک:
برٹش بلوچستان، بلوچستان تحصیل آن چمن اسکان تالان ئسکہ۔ ہراکہ پشین نا ضلع غاتیان تحصیل سبی و شاہرگ، دا سبی نا ضلع ٹی اوارءُ، ایلو پارہ غان دکی ہراکہ لورالائی ایجنسی نا بشخ اسے ہندن شوراوک ضلع ہراکہ چاغی نا بشخ اسے۔ دافک و کوئٹہ نا نیابت و نصیر آباد بولان پاس و نوشکے ہم داڑتون اوار ئسکہ۔ لورالائی نا گڑاس بشخ و خالی تحصیل دکی آن بیدس توب انا کل ءِ علاقہ چاغی نا جہاندمی علاقہ غاتیٹی سنجرانی ریاست بیرہ تحصیل شوراوک آن بیس، مچ آ علاقہ برٹش بلوچستان پاننگک۔
پشین نا ضلع سبی تینا علاقہ غاتا کل ءِ حلقہ غاتے تلچوٹی و ہرنائی آن دکی و شوراوک نا علاقہ غاتے ایجنٹ ٹو دی جنرل و اونا کمشنر افسر آتا ماتحت برٹش بلوچستان اٹ اوار کننگا، وخت اس کہ 1887ء اٹی دا کل ءِ علاقہ غاک امیر اوغان دوٹی ئسرہ ولے ہندا سال اوغانستان اٹ جنگ بنا کریسُس۔ ہندا خاطرآن برٹش حکومت ہندا علاقہ غاتے تینا دوٹی ہلک و کوزہ کرے۔ ہندن گنڈامک معاہدہ (See vol: XII atghan) نا رِد اٹ مئی 1879ء اٹی دا فیصلہ کننگاسس، اونا رد اٹ دا کل علاقہ غاک برٹش حکومت تون مرور۔ ستمبر 1879ء اٹی وخت اس کہ اسہ وار ولدا جنگ بنا کرے، و داوار دا جنگ خان یعقوب خان نا بننگ و حکومتی واکداری نا امیر عبدالرحمٰن ءِ تننگ آ ایسر مس۔ اودے سختی ٹی پاننگا کہ دا علاقہ غاک وخت اس اوغانستان علاقہ غاتا بشخ مسنو ولے داسہ دا علاقہ غاک برٹش حکومٹ نا دوٹی ءُ، ہرافک 1887ء اٹی برٹش حکومت انڈیا تون اوار کننگاسر، اوفتے کانودی وڑ اٹ برٹش حکومت صوبہ نا وڑ اٹ اوار کریسر۔
(برجاء۔۔۔۔۔۔)

بلوچ راجی تنظیم آتا اواری

نوشت: کامران بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – کالم

(براہوئی)

قومی تحریک آک سال آتا سال برجاء مسونو، ہزار آ بندغ آتا قربانی تیتون اوار ہمو تحریک آک سرسہبی خنانون ہرافک وخت ئتون اوار تینا نزوری تے پہہ مریسہ اوفتت ایسر کرینو و تینا ادارہ غاتے مُست آن زیات منظم کرینو، منظم ءُ پالیسی تیتون تینا کاریم تے برجاء تخانو۔

بلوچ وطن آ تدوکا ہفتاد سال آن پاکستان تینا زوراکی تون کوزہ گیر ءِ۔ دا کوزہ گیری نا خلاف جتا وختا آتیا بلوچ قومی جہد تینا شیفی بڑزی تیتون دروشم اسیٹی ساڑی مسونے۔ آغا عبدالکریم خان و نواب نوروز خان تینا سنگت آتیتون دا جہد ئنا بنا ءِ کریر، و اوفتا ہمو آذاد آ وطن نا دوئی کننگ نا فکر مُستی برجاء مس۔ وختس دا سوچ ءِ جنرل شیرو مری و اونا سنگتاک تینائی کریسہ تینا کوپہ غاتیا دا زمہ و اری ءِ ارفیر تو وختس قبائلی سردار آتا اثر نا سوب آن نوزدہ سد و ہفتاد نا دروشم اٹ قومی جہد پد تما و اسیکہ وا بلوچ قوم بے اُمیت مریسہ کسر اُروک مس۔
دا تیوی آ شیفی بڑزی تیان گڈ اسیکہ وا بلوچ وطن نا آزاتی کن جہد کاٹم ارفے، خیال اندا کننگا دا وار جہد اٹ مُست ئنا کمبوتی تیکن ہچو ہند اس مفرو مطلب تدوکا وخت آتیٹ ہرا نزوری تا سوب آن بلوچ جہد نسخان کُنگ و جنگ سلیس و اوکان گڈ اسیکہ وا جہد اول آن بناء کننگا۔ دا وار خیال اندا اس کہ جہد قبائلی سوچ آتیان پیشن مریسہ لس آ بلوچ ورنا تا دوٹی بسونے ہرانا سوب آن نہ بیرہ ریاست جہد ءِ ایسر کننگ کپرو بلکن ورناک منظم ءُ دروشم اسیٹ دا جہد ءِ مُستی روان و برجاء تخور۔
دا وار جہد اٹ الّمی تسلسل خننگ اٹ بسونے، مننگ کیک دا اسہ نزورو ڈَول اسیٹی برجاء مسونے ولے گچینا ہیت دادے کہ جہد برجاء مسونے و جہد نا برجاء سلینگ ہم سرسہبی نا مستائی تیٹ حساب کننگک۔ ولے دا برجاء آ جہد اٹ بھاز آ شیفی بڑزیک ہم بریسہ کرینو ہرافک بھازا سوج آتے بلوچ قوم اکن ہلانو و دا سوج آتیٹ بھازاک اندنو کہ اوفتا ورندیک دائسکامونا بتنو۔
دنکہ بی ایل اے آن یو بی اے نا جوڑ مننگ و دا ویل ئنا زی آ تنظیم آتا نیامٹ جنگ کننگ، سوشل میڈیا ٹی ایلو تنظیم آتیا و خاص کر بی ایل ایف آ تضاد نا پِن اٹ چک و تاڑ ئنا بناء کننگ، قومی جہد ءِ یلہ کریسہ سلاء بٹنگ (سلاء بٹنگ نا رِد اٹ ریاست نا پارہ غان ڈرامہ بازی تینا جاگہ ولے منہ حقیقی آ جہد کار آتا دا ڈرامہ نا گواچی مننگ سوچنگ نا ہیت ئسے)، اندن بی ایل اے ءِ اسیکہ وا‘ اِرا بشخ کننگ نا کوشست، تنظیم آتا زی آ فرد آتا ہیت آتا گڈّو مننگ کُون آ سوج آک اوار ءُ ہرافتا ورندی کس دا وخت اسکان پاش وڑ اٹ تتنے۔
دا تیوی آ نزوری و کمبوتی تیان بیدس ہم بلوچ جہد تون مخلص ءُ منہ بندغ تینامخلصی ءِ نشان تریسہ تنظیم آتا نیامٹ سیوت (اتحاد) نا عمل ئسے نا بنا ءِ کریر ہرانا گچینو اثر اس ایلو تنظیم آتیا ہم تما۔ دا رِد اٹ اولیکو گام ءِ بی ایل اے و بی ایل ایف نا راہشونک ارفیر، و سیوت کریسہ اسٹ ایلو تون کمک کننگ نا پڑو ءِ کریر۔ دا عمل نا گچین پاننگ آن کس اس نمّن مننگ کپک و دا رِد اٹ گدرینگوکا دے تیٹ بھاز آ ہند آتیا بی ایل اے و بی ایل ایف تون تعلقدار آ ورنا تا اسہ جاہ کاریم اسہ پاش ءُ شاہدی ئسے و داڑان الّمی بلوچ خلقت اٹ اُمیت اس ودی مس۔ اوکان گڈ اندا عمل اٹ بشخ ہلیسہ بی آر اے، یوبی اے و لشکر بلوچستان اسٹ ایلوڑتون سیوت کریر، و ہر پڑا اسٹ ایلو ءِ کمک کریسہ جہد ءِ مستی سوگوی بشخنگ نا ہیت ءِ کریر۔ تنظیم آتا نیامٹ سیوت مننگ ہراکہ بلوچ قوم نا اُرے نا اُست خوائی اس ئس، تیوہ غا قوم اٹ اسہ پوسکنو اُمیت و حوصلہ اس ودی مس۔
منہ دے مُست دا عمل اٹ اوار مریسہ بی ایل اے و بی ایل ایف نا نیامٹ مروکا سیوت اٹ اسہ پین راجی لشکر اس، بی آر جی ہم اوار مس۔ دا اواری ہم ہمو ارفوکا گام تاسوب آن مننگ کرے ہرانا بناء ءِ اندا تنظیم آک کریسُر۔
راجی تنظیمی آتا نیامٹ سیوت اسہ گچینو ہیت ئسے ولے دا سیوت ءِ ہر پڑ آ کاریم تا دروشم اٹ نشان تننگ نا خواست ہم تینا ہند آ ساڑی ءِ۔ بھاز آ تنظیم تا پارہ غان اواری اٹ کاریم مننگ ءِ ولے دا کاریم تے مستی پین زیات شابیت ءُ پڑ ئسے آ تالان کننگ ہم اندا تنظیمی آتا زمہ واری تیٹ اوار ءِ۔ اینو اسہ پارہ غا دژمن نا پارہ غان تینا پورہ طاغت تون زوراکی تا مونا تنظیم آتا اسٹ ایلو تون کمک کننگ اسہ سخت ءُ دیوال اس ثابت مننگ کیک ولے دا تیوی آ گڑاک عملاً کاریم کننگ تون تفوک ءُ۔ اندن دا سیوت ءِ پین شابیت ءُ پڑ ئسے آ تالان کریسہ تیوی آ تنظیم آتا اواری نا بھلا گام ءِ ارفنگ ہم دائسکان سلوک ءِ ہراڑکن قومی راہشون تے مونی بروئی تمو۔تاکہ بلوچ قوم ءِ دا سخت آ حالیت اٹ حوصلہ رسینگہ و بلوچ قومی جہد سرسہبی خنہ۔

تاریخ نا پنہ غاک

(ہفتمیکو بشخ)

نوشت محبوب شاہ

دی بلوچستان پوسٹ – کالم

(براہوئی)

1874ء اٹ اونا مار حیدر آباد آن نرّا ولے اونا رند اٹ پٹ و پول کروک آ بندغاآتا سوب آن او پدی بیلہ غا بس و ہموڑے مسہ سال حکومت کرے۔ 1877ء اٹ او بے وس مس، میر خان دوئم آن معافی ہلک، اودے اونا متکن آ عہدہ غا ایس ۔ میر خان دوئم تینا عہدہ غا بننگ تون اونا و اونا مار نا نیام اٹ چکی تاڑی نا بنامس۔ اونا مار انا پن حاجی خان ئس و اودے ولدا ملک بدر کننگا۔ اودے سبی ٹی ہمو وخت اسکان بندی کریر ہرا وخت اسکان کہ اونا باوہ کزیت کتویسس۔ میر خان دوئم 1888ء اٹی کزیت کرے۔ اونا جانشین جھیڑئی مس ولے گڑاس شڑت آتیا علی خان ءِ اونا جانشین امنا کریر و اودے 1889ء ٹی جاگہ تننگا۔ (No. XVII)علی خان سوء، جنوری 1896ء اٹی کزیت کرے اونا جاگہ غا اونا بھلا مار کمال خان بس۔ ہرا وخت کہ کمال خان تینا عہدہ غا ئسکہ، اودے گڑاس شڑت آتیا (No.XXII)ہراکہ تیوہ غاک اہم انگا شڑتی عمل ئسکہ کہ پنچ سال آن گڈ او تینا تیوی آ اختیار آتے تینا ادارہ و تینا وزیر تیٹی بشخو ءِ۔ ہرافتے انڈین گورنمنٹ گچین کرو ءِ۔ 1901ء اٹ دا شڑت آتیٹی گڑاس بدلی اتنگا انتئے کہ (No.XXVI)معاہدہ نا وڑ اٹ داسہ اسہ جام اسے نا گرچ ئسکہ کہ او اے جی جی ءِ رپورٹ ترسا کے و اونا ماتحت کاریم کے۔
کمال خان ءِ تینا عہدہ غان استیفہ تروئی تما ہرانا سوب آن اونا مینگل آتون جنگ ئسکہ، جنگ انا سوب مینگل قبیلہ نا اسہ نیاڑی سے نا بے سوب طلاق تننگ ئسکہ۔ اوڑان گڈ اونا بھلا مار اونا جانشین جوڑ مس۔ او جام غلام محمد ءِ تینا دربار اٹ پیش کرے و پرو اس کرے۔ ہرانا رِد اٹ اونا غیر موجودگی ٹی وزیراعظم ریاست قلات ءِ چلیفنگ چاہو ءِ۔ 1925ء اٹ اودے ہنداخہ بیوس کننگا کہ اونا تینٹ تینا اختیار آتیٹی کمتی اتے۔
لسبیلہ نا تیوی آ علاقہ 7132مربع کلومیٹر ءِ 1921ء نا مردم شماری نا رِد اٹ ہمو جاگہ نا آبادی 50696و سالانہ مالیت 3,3,000روپئی ئسکہ۔دا وخت ریاست نا عسکری کچ کم مرسا 130بندغ سلیسوسُس۔ ولدا م دا معاہدہ نا رد اٹ پک کننگاسُس کہ اندو یورپین ٹیلی گراف لائن ہندا کان گدرینگو ءِ و دانا رکھ اکن ہر سال 16800روپئی جام صاحب ءِ تننگک۔
خاران:
خاران نا سڑدار آتے شاہی دربار مسٹمیکو ساروانی صف آتا حقدارپاریکہ۔ اگہ خاران نا تاریخ گونڈ ہننگے تو دافتا بننگ نا حوال ننے ہودمیکو کرن اٹی دو بریک۔ دانا بنداوی تعلقداری ایرانی صوبہ کرمان آن پاننگانے۔ نوشیروانی چیف ہراکہ تینے علاقائی وڑ اٹ تیوہ غان بھلا ملک خاندا نا پشت آن پارہ، ہرافتا بارواٹ معلوم مسنے کہ اوفتا حکومت ایرانی اوغانستان و قلات اٹ مسنے۔ دا ہیت ءِ شاہدی اٹ کننگک کہ نادر شاہ خارانی داسکان کرمان نا باتی نا وڑ اٹ پندار ءُ شخصیت ئسے ولے نصیر خان اول دافتے قلات نا دست چیر اٹ ایس۔ ہرانا سوب اان دافتا اسہ ایلوتون پشت درپشت جنگ آک مسر۔ ہندن خدائیداد و آزات خان اسہ ایلو تون کیہی وخت اسکان جنگ کریر۔ آزات خان تون ہموتم اوغان عسکری واک ہم ئسکہ ، 1884ء ٹی اسہ اے جی جی اس خاران نا دورہ ءِ کرے ہموڑے آزات خان و خدائیداد خان نا خیال آتے بنگ و اوفتا نیام اٹ خیر کرفے ہرانا سوب آن آزات خان ءِ خان قلات نا دربار اٹ مسٹمیکو صف انا درجہ رسینگا۔ ہراکہ ساروانی سڑدار نا ئس، او اودے دو بس۔ دا معاہدہ غا آزات خان ءِ 6000روپئی مالیات سالانہ دو بس و پاننگا کہ دافتے او تینا قوم و قبیلہ غا خڑچ کرو ءِ۔ 1885ء اٹی وخت اس کہ آزات خان کزیت کرے تو اونا جاگہ غا اونا مار نوروز خان ءِ اونا جانشین جوڑ کریر۔ ہرا معاہدہ کہ خان آزات خان تو کننگاسس ہمو معاہدہ اونا مار اتون ہم کننگا۔ 1909ء اٹ ہرا وخت کہ او کزیت کرے پد آن اونا جاگہ غا اونا مار یعقوب خان جاگہ غا توس ولے بھاز زو اودے اونا الّہ مار امیر خان مرک انا گواچی کرے۔ اوڑان پد اونا بھلا مار حبیب اللہ خان ہرادے کہ 1919ء ٹی سڑدار بہادر نا خطاب ملاسس اونا جاگہ ءِ سنبھالا۔ 1921ء اٹ اودے نواب نا خطاب دوبس و او تینا حکمرانی نا بناءِ کرے۔
1909ء اٹ محمد یعقوب خان اسہ معاہدہ سے آ دستخط کرے (No.XXI)دا معاہدہ ءِ او انڈین حکومت تون کرے۔ سڑدا بہادر حبیب اللہ خان نا دور 19ستمبر 1911ء اسکان چلینگسا کرے ولے خاران نا سڑدارک خان انا مدت و کمک اٹ تین کن اسہ جاگیر اس پنجگور اٹ خدا آباد نا علاقہ ٹی جوڑ کریر۔
خاران نا پورا 18565مربع میل و اونا آبادی 1921ء نا مردم شماری نا رِد اٹ 27737ئس۔ خاران نا بھلا بشخ ریگستان ئسکہ۔ ہندن ہمو وخت ٹیلی گراف لائن خاران آن گہار گو ولاگاسی نا علاقہ اسکان جوڑ کننگاسُس۔ و ہمو جاگہ نا سڑدار ءِ سالانہ 4000روپئی مالیات دانا رکھ اکن تننگاکہ۔
بولان پاس:
بولان پاس نا سیم آتے اونا مرغن و پتن انگا علاقہ نا بارواٹ وخت اس ہم سہی پاننگتنے، دانا بنا جہاندمی رندلی نا کنج آن ہلیس کچھی نا میدان آن دراز نا مش تیان گدرینگسا دشت انامیدان آتسکان تالان ءِ۔ سنڈیمن نا اولیکو وار بلوچستان آ بننگ نا وخت آ خان و اونا قبیلہ غاتا نیام اٹ جنگ انا وخت آ بولان پاس ءِ بند کننگاسُس۔ دادے اسہ وار ولدا وپاری مسخت کن یلہ کننگا۔
داڑے ہراکہ لیوی تا نمائندہ غاک تعینات ئسر ، اسہ معاہدہ سے نا رِد اٹ دا علاقہ ءِ برٹش حکومت نا دوٹی تننگا و سالانہ 30,000روپئی خان ءِ تننگا۔ و گڑاس زرّ ہمو جاگہ نا سڑدار آتے ہماڑے کاریم نا بدل اٹ تننگا کہ و ہندا سڑدار آتے دا ہم اختیار تننگاکہ اوفک ہمو جاگہ نا رکھ اکن ہر وڑ انا کاریم کننگ کیرہ ولے دانا مون اٹ خان ءِ رندلی ٹی نظر بند آنبار تخنگا و اونا حق جوئی ءِ کرسا ہنارہ۔ 1894ء اٹی ہمو جاگہ غاتے انگریز کوزہ کرے و تینا ریلوے لائن کن بولان پاس اٹی جاگہ جوڑ کرے ولے 1884ء ٹی گڑاواز باب ءِ مچ کننگ ءِ منسوخ کرے۔
ہندا حکومت نا بندغ آک بولان پاس انا خڑک آ گڑاس ڈغار تیا کوزہ کریر ہراڑے کشت و کشار مننگ کریکہ، ہموڑے کشت و کشار ءِ بنا کریر، و دا جاگہ نا داعلاقہ نا مالیات ءِ ہم برٹش حکوت تینٹ ہلنگ نا بناء کرے ہرا وڑ کہ 1883ء نا معاہدہ ٹی فیصلہ کننگاسس کہ تیوہ غا کٹ و کمائی برٹش خزانہ ٹی جمع مریک۔ داڑان پد وخت اس کہ ہموڑے معدنیات پیش تما تو اوفک ہندافتیا ہم ناروائی اٹ کوزہ نا بناءِ کریر حالانکہ دا ریاست نا ملکیت ئسر اوڑان پد انگریز خان اتون معاہدہ کرے کہ دڑان اخس کہ معدنیات پیش تمو دافتا مالیت خان قلات ءِ رسینگو ءِ۔ دامعاہدہ غا عمل کننگ آن برٹش حکومت ءِ نسکان مس تو برٹش حکومت خان ءِ مالیات تننگ ءِ بند کرے۔ تو خان آف قلات اوڑان پد تینا ریاست نا حٰثیت اٹ متکن آ معاہدہ غا تا وڑاٹ تینا سلوک آ تیوی آ مالیات آتا خواست ءِ کرے۔ ہرافتے تننگ برٹش حکومت کن ناممکن ئس۔ ولدا انگریز بولان پاس انا کل ءِ زرّ آتے مچ کریکہ ولیدا مالیات آتے خان سالانہ بجٹ اٹ ترسا کریکہ۔
سبی مملکت (مری بگٹی نا قبائلی ریاست آک):
دا قبیلہ غاک سبی ٹی شال انا پارہ غا ہراڑے کہ کوہ سلیمان نا چرجوئی ختم مریک ہموڑے تین کن جتا ءُ ریاست اس جوڑ کریسر۔ ہاڑے سویلی علاقہ مری تا ئسکہ و جہاندمی علاقہ بگٹی تا ئس۔ ہراکہ صوبہ بلوچستان نا تیوہ غان دلیر آ قبیلہ پاننگارہ۔ مری ٹیٹی چار شاخ دن کہ گزینی، لوہارانی، شیرانی و بجارانی ہندن بگٹی تیٹی ہم گڑاس قبائلی شاخک پیروزئی، نوتانی، درگ نوتانی، کالپور، مسوری، مندرانی، شمیانی و راہیجا قبیلہ غاک پنی ئسر۔ ہمو جاگہ نا چیف مالیت ہلتوکہ ولے اوفتا چیف ریاست نا امر ءُ علاقہ سے ٹی ہنوسس تو ہمو علاقہ نا بندغ آک سرڈار ءِ اسہ میڷ اس یا اسہ ہیٹ اس مہمانی تسرہ۔
دا ہڑتوم آ قبیلہ غاتا تاریخ داسکان پیدوار اَف۔ مری تا بارواٹ پارہ حسنین و کوہان آن ئسرہ او بگٹی قبیلہ بلیدی کاٹم پاننگرہ۔ دافک تینا ریاست اٹ غریبی و بزگی نا سوب آن گیشتری لُٹ و پل کریرہ۔ ہندا لُٹ و پل انا سوب آن اوفک تینا تینا علاقہ غاتا سیم بندی نا بناءِ کریر ہمو وخت دا ہڑتوم آ قبیلہ غاک برٹش حکومت نا نظر اٹ بسر ہمو وخت اولیکو اوغان جنگ چلینگاکہ اسہ چنگو ردینک اسے اان خان اوغان سیم آتیا کوزہ کرے ۔ او پنچ تو اسکان دافتے گیرہ کرے و اِرا وار داڑا جلہو ہم کرے۔ قلعہ ءِ ہمو وخت یلہ کننگا ہرا وخت کہ دودا خان ءِ یلہ کننگا۔ 1845ء اٹ چارلس نیپئر بگٹی تا برخلاف اسہ مہم اس بنا کرے و تینٹ کھیتران تا پارہ غا ہنا۔ اوڑان پد ہڑتوم آ قبیلہ غاتا نیامٹ اسہ بھلو کشت خون اس بناء کرے ولے اوڑان پد گڑاس معاہدہ کننگا۔ اوڑان پد جنگ جھیڑہ نا ویل آک ایسر مسر۔ ہڑتوم آ قبیلہ غاتے خان انا پارہ غان 1845ء نا معاہدہ نا رِد اٹ مالیات ملسا کریکہ ولے 1859ء اٹ خدائیداد خان مری قبیلہ تون ولدا چکی تاڑی نا بناء کرے ہندا سوب آن 1862ء اٹی اسہ پین جنگ اسے نا بنا مس ہندا وڑ چندی بندغ آک بندی مسر۔ 1864اٹ پنجابی ادارہ غاک بگٹی قبیلہ غاتے تینا دوٹی ہلنگ کن اوفتے تینا ادارہ غاتیٹی بھرتی کننگ نا بناءِ کریر۔ پنجابی ادارہ غاک اوفتا سڑدار آتتون ڈغار آتا مفت ہڷ و تس نا بناء کریر۔ ہندن پنجابیک سیمی علاقہ غاتیا آبادی تالان کرسا اوفتتون گچین ءُ سیالی گنڈار ولے دا پالیسی بے سہب مس۔ دانا مون اٹ اوفتے قبائلی سڑدار آتیان ناراضگی دو بس ہرافتے دا تیوی آ اختیار ءِ تننگتویسس۔ ہندا سوب آن سندھ حکومت اسہ پوسکن ءُ پالیسی اس اوفتا مون آ تالان کرے کہ دا قبیلہ غاتا سیمی علاقہ غاتے سیم آتیٹی اوار کننگے و دافتا بدل اٹ قبائلی سڑدار تے گڑاس زرّ تننگے۔
(برجاءِ۔۔۔)