تاریخ نا پنہ غاک۔۔۔ مسٹمیکو بشخ
محبوب شاہ
۔۔۔۔۔۔
خان عبدالصمد خان اچکزئی
چیئرمین آف بلوچستان اینڈ آل انڈیا بلوچ کانفرنس

پس منظر:
بلوچستان و ریاست قلات نا تعلقداری تیا معاہدہ غاک و منشور:
بلوچستان اسہ ہندن ءُ ہند ئسے، ہرانا سیمک سندھ و ڈیرا جات تون لگرہ، ہراکہ دے ٹِکی بشخ اٹی ءُ، دافتا سویل اٹ بحرہ عرب و دیکی ٹی فارس و جہاندم دے ٹِک اٹ اوغانستان تالان ءِ۔ بلوچستان نا گچین آ ڈویژن اٹ دا علاقہ غاک اوار ءُ.
1۔ ریاست قلات:
تیوی آ قلات داٹی اوار ءِ، داٹی ہمو ضلع غاک ہم اوار ءُ ہراکہ خان قلات نا ماتحت ءُ، دافتیٹی سراوان، جھالاوان، مکران ہرانا اِرا جتاؤ ڈویژن کیچ، لسبیلہ و داڑان بیدس خاران ہم داٹی اوار ءِ۔
2۔بولان پاس، 3۔مری بگٹی قبائلی علاقہ غاک، 4۔برٹش بلوچستان، 5۔کوئٹہ، نوشکے و نصیر آباد، 6۔چاغی و سنجرانی ریاست آک اوار ءُ، 7۔بوری و ژوب انا قبائلی علاقہ غاک اوار ءُ.
2۔ دا ڈویژن آتیٹی اولیکو و ارٹمیکو نمبر آ بروک آ ضلع غاک مست آن قلات اٹ اوار ءُ، ریاست قلات دافتے تینا سیاسی قلمرو اٹ اوار کرینے ولے بولان پاس ریاست قلات نا سیاسی ایجنٹ نا حیثیت اٹ اوار ءِ۔ بمطابق 2، 3، 4 معاہدہ 1883(No.14) رِد اٹ دا علاقہ غاک ریاست قلات اٹ اوار مسوسُر۔
3۔ مری بگٹی علاقہ غاک قلات آن اسُل جتا ءُ، و دافک گورنر جنرل جیکب آباد نا علاقہ غاتیٹی 1874(No.12) نا معاہدہ نا رِد اٹ اوار مسوسُر۔
4۔ برٹش بلوچستان اٹ سبی، پشین، چمن نا علاقہ غاک ارٹمیکو اوغان جنگ آتیان پد یعنی 1879ء آن اوار شاغنگاسُر۔
5۔ قلات کوئٹہ، نوشکے و نصیر آباد نا تیوی آ علاقہ غاک خان انا دوٹی اسہ مخصوص ءُ زرّ اسے نا مون اٹ ریاست قلات اٹ اوار کننگاسُر، دافتیٹی کوئٹہ نا تیوہ غا علاقہ غاک ہم اوار ئسُر (No.14,25,28) نا رِد اٹ۔
6۔ چاغی سنجرانی نا ریاست آک برٹش حکومت اٹ ہمو وخت اوار کننگار ہراوخت کہ انڈو اوغان سیم انا لکیر آک چکنگاسر، سن 1896ء ٹی(No.Vol.12 Afghanistan No.19) و دافتے سیاسی وڑ اوفتان انتظام اٹ اوار کننگاسس۔
7۔ بوری و ژوب انا قبائلی علاقہ غاک ہراکہ برٹش بلوچستان اٹ 1889,90ء اٹی سیاسی ایجنٹ جوڑ مسر اوٹی خاص کر لورالائی و ژوب انا علاقہ غاک اوار ئسُر۔
قلات ایجنسی:
ریاست قلات نا ٹہیفنگ نا عمل گڑاس زرخیز آ ڈغار تیان مریک، ہراکہ قلات نا گورو بیوار اٹی ءُ. کم ووَد پانزدہ میکو کرن اٹی دہوار قبیلہ تون گچین گچین ءُ ڈغار ئسکہ ولے اوفتون دا ڈغار تا رکھ اکن ہچ ءُ وڑ اس الو۔ مطلب ہڑدے اوغان و بلوچ آتتون اوفتا جنگ و جیڑہ غاک مسُرہ۔ گڈ سر اٹ بے وس مسُر، براہوئی پاروک آ قبیلہ غاتا سڑدار آتون دا علاقہ غاتا رکھ اکن ہیت گپ کننگ کن اوفتے گچین کریر۔
قلات نا اولیکو پنی آ خان عبداللہ خان ئس، ہژدمیکو کرن انا بناٹی اونا حکومت ئس، اونا حکومت دہلی اسکان علاقہ غاتے متاثر کریسس، او چندی صوبہ غاتے تینا سلطنت اٹ اوار کریسس ولے اونا مار محبت خان نا حکومت نا وخت انا درشاہ ہندوستان آ جلہو کرے و تیوی آ دیکی آ بشخ آتا دنگ انڈس نا علاقہ غاتے تینا کوزہ ٹی ہلک۔ نادر شاہ نا کزیت آن پد وخت اس کہ ایرانی حکومت تون اونا جنگ بنا کرے گڑا احمد شاہ ابدالی قلات نا گڑاس علاقہ غا تیا کوزہ کرے، محبت خان ہراکہ تینا قبائلی آ کماش آتتون پنی اَلو، ہندا سوب آن احمد شاہ ابدالی اودے گدّی آن شیف دڑفے و اونا مار نصیر خان ءِ قلات نا خان جوڑ کرے۔ قلات نا سرکار ہندا ہَد اسکان نصیر خان تون ئس ، ہرا وخت اسکان برٹش حکومت و اوغان آتتون اولیکو جنگ بنا کتویسس، ہرانا سوب آن ریاست قلات اٹ چندی بدلیک تالان مسُر۔
نصیر خان اول ریاست قلات و خان فرائیڈ اٹ تیوی آن زیات پنی و مقبول ءُ خان اس ئسکہ، ریاست قلات نا تیوہ غا کانود ءِ او جوڑ کریسس و جند تے سراوان، جھالاوان نا کماش آتا نیام اٹ معاہدہ کرفسا اوفتے اوار کرفیسس ہراکہ اینو اسکان اوار ءُ و دا اونا پالیسی ئسکہ، او مَشی آ بلوچ آتے طاغت و سلاء تس و مدام گرج انا وخت آ اوفتے کاریم اٹ ایس۔ داہیت ءِ نظر اٹ تخسا کہ ہمو صوبہ کہ ہرادے داسہ او تینا حکومت اٹ اوار کریسس یعنی کچھی، ہراکہ مسکوہی آ حکمران محبت خان ءِ عبداللہ خان نا خون بہا ٹی دو بسوسس، ہراکہ کلہوڑا تیا جلہو نا وخت آ خلنگاسس۔
نصیر خان مَشی آ بندغ آتے متکن آ دژمن نا مون اٹ گڑاس شڑت آتا رِد اٹ اسہ دستہ اس لشکر اسے نا اودے تِس کچھی آن پد ہمو تیوہ غا بلوچ قبائلی علاقہ غاتے تینا دوٹی کرے و مری بگٹی علاقہ غاتے وختی وڑ اٹ اِلا و تینا کل چکار ءِ جہاندمی دیکی مکران نا پارہ غا کرے و تینا مار محمود خان نا دور یعنی 1795ء اٹی او مکران ءِ کوزہ کننگ اٹ سرسُہب مس و 1819ء ٹی تینا ارٹمیکو مار مہراب خان نا دور اٹ برٹش حکومت تون سیاسی تعلقداری نا دور ہم بنا کریسس۔
مہراب خان اسہ گچین ءُ بندغس ئس ولے او اسہ نزور ءُ حکمران اس ئس، او تینا قبائلی آ سڑدار تا است اٹ جاگہ جوڑ کننگ کتو و خارو بدی نا وخت ہمو تم بنا کرے ہراتم کہ او اسہ بندغ اسے نا کہنگ آ دژمن آتا مون آ سلاء بٹے، ہمو بندغ ہراڑکن او وزیر آتتون چندی مذاکرات آتے کرے، ہرافتیٹی فتح محمد ہم اوار ئس، ہمو بندغ دودا محمد ئس ہراکہ فتح محمد نا مار انا دو آن خلنگاسس، اوار ئس۔
شاہ شجاع نا اولیکو بے سہبی آن پد او 1833ء اٹ تینا حکومت ءِ اسہ وار ولدا یکجا کننگ نا کوشست ءِ کرے، اومنہ وخت قلات اٹ امن ایمنی ایس، تینا وطن لدھیانہ غان پدی بننگ آن مُست 1835ء نا ہمو جہد ہرانا مسخت شاہ شجاع نا حکومت نا بحالی ئسکہ، ہرافتے اسہ برٹش ءُ کارندہ سینا کماشی ٹی جوڑ کننگاسس، ہرانا پن لیفٹینٹ لیچ ئسکہ۔
لیچ ءِ اسہ وار قلات اٹ خان مہراب خان تون اوڑدہی کن راہی کننگاسس کہ دا معلوم کننگے کہ او تینا حکومت و تینا فوجی لشکر ءِ پدی راہی کے، ولدا دانیام اٹ ملا محمد حسن داڑان بھاز فائدہ ہرفے، داہمو بندغ ئس ہراکہ سازش کرے، خان قلات ولیچ انا نیام اٹ بدی ودی کرے و دا دغاباز انگا وزیر داپک کرے کہ برٹش حکومت ءِ ہراغلہ غاتے تروئی ئس او کل ءِ خان قلات نا گودام نا تہہ آن پُلا درے۔ دا بَد اسکان او خان انا پن اٹ اسہ اشتہار اس شینک کرفے کہ کس اس خان انا موکل آن بیدس سیمی علاقہ غاتیٹی ہچ وڑ اسے نا ہَڷ و تِس اس کننگ کپک۔
’سرالگزنڈر برنس‘ ءِ قلات اٹ تعینات کریر کہ او خان انا مہمان مرے و اوڑتون معاہدہ نمبر 1 نا بارواٹ ہیت وگپ کے، ملکی معاہدہ غاک خالی منہ بندغ نا ڈکوک آ است خواہی تابنداؤ آ کننگاسُر، ہراٹی کہ ملا محمد و خان قلات اوار ئسر و اوفک کوئٹہ ناعلاقہ ءِ شاہ شجاع ءِ ترسا تینا وفاداری نا شاہدی ءِ تسُر۔
سر برنس ہراکہ خان آن معاہدہ ہلنگ ئس کہ ملا محمد حسن معاہدہ و ایلو بشخ ءِ دزا، ہراڑاکہ خان مست آن مہر و دستخط کریسس، ملا محمد حسن دا کاریم ءِ خان قلات تون غداری نا مون اٹ کریکہ یاکہ برٹش حکومت ءِ تینا وفاداری نا باور کرفیکہ، دانا معلومداری متو۔ ہرانا سوب آن کوئٹہ ناعلاقہ خان قلات نا ماتحت سلتو و ہندا سوب آن خان ءِ کوئٹہ غاہننگ آن توریر و اودے نظر بند کریر۔ ہندا سوب آن خان تون اوفتا دژمنی پین زیات مس، او خان ءِ سزا ترفنگ نا تاڑ اٹ ئس وخت اس کہ جنرل والٹرشیر 1839ء اٹ کابل آن دپی بس تو داڑان مست قلات آ دا کلہو سر مسوسس کہ خان قلات ءِ سزا ایتک، ہرانا کمک اٹ 13 نومبر آ خان قلات آن اونا علاقہ غاتے کوزہ کریر و او بیوس مس تینا قلعہ ٹی مورچہ بند مس و تینا قلعہ اسکان سلیس، اونا مار حسن خان مست آن اودے اِلاسس، ہراوخت کہ قلعہ غان ہمو کاغد آک دو بسُر ہراڑان ملا محمد حسن ناغداری و دغا بازی پک مس گڑا اودے بندی جوڑ کریر۔ برٹش حکومت نا مون آ نواز شاہ خان نا چانڑدہ ورنا سلوک ئسر ہراکہ برٹش حکومت تون جنگ کننگ کن تیار ئسر، او تیوہ غاک محبت خان نا ئسر، ہرافتے احمد شاہ معزول کریسس، ہندا کل ءِ ورناک دہلی اسکان جنگ کریسُر و احمد شاہ نا ایلم فتح خان ءِ دہلی نازندان آن آجو کریسُر ولے اوفتے دا جنگ انا وخت آ بھلو نسخان اس رسینگا، ولدا ہم سراوان نا صوبہ کچھی و گنداوہ غا داسکان کابل نا حکمرانی ئس۔
نواز شاہ نا گونڈ انگا حکومت نا وخت آ اسہ پوسکن ءُ انقلاب اسے نا بنا مس، ہرانا کماشی ءِ مہراب خان مارحسن خان ہرادے کہ اونا لائخی تا سوب آن نصیر خان ثانی ہم پاریرہ و اونا کوشست آتا سوب آن نواز شاہ ءِ خان قلات نا عہدہ غان اینک کریر، ہراڑان برٹش سرکار نا نمائندگی قلات اٹ چٹا۔ ہنداسوب آن برٹش حکومت ءِ نصیر خان نا نیام اٹ جنگ اس بنا کرے، دانا مطلب دا ئس کہ نصیر خان ملک ءِ اِلے پیشن کاہے یا مہراب خان آنبار اسہ چپ ءُ جنگ اسے نا وڑ اٹ وخت ءِ گدریفے، بیوس مرسا برٹش حکومت تینا پالیسی ءِ بدل کرے و نصیر خان حکمرانی ٹی بس و تینا قوت و طاغت اٹ ہمو تیوہ غا ضلع غاتے پدی ہلک ہرافتے کالب اٹ اوار کننگاسس، اخیر اسہ معاہدہ اس 1841ء اٹ مس، ہرانا بنداوی مسخت دائس کہ قلات ءِ کابل نا بادشاہت ءِ منوئی مریک و دا اونا ماتحت رہینگو ءِ۔
برٹش حکومت نا کابل آن دستبرداری آن پد معاہدہ نا ہمو کاغد تموک ءُ اسہ کاغد اس جوڑ مس. 1842ء اٹ اسہ پین آسودگی سے نا خان ءِ سلہ خلکُر کہ ہرسال خان انا آرمی ءِ اسہ مالی ءُ کمک اس تننگک ولے داسلاہ نا عمل داری متو، 1854ء اٹ وخت اس کہ انگلینڈ و روس اسہ ایلو ءِ تڑی تسرہ تو دانا زہم دے ٹِکی علاقہ غاتیا ہم تما، ہندا سوب آن اسہ پوسکن ءُُ معاہدہ اس (No.3) ءِ خان اتون کریر، دا معاہدہ1841ء انا معاہدہ ءِ معطل کرے ولے معاہدہ خان ءِ بیوس کرے کہ او برٹش حکومت نا دژمن آتا مخالفت اٹ اونا مدد و کمک ءِ کے و برٹش حکومت نا تابع مرساکے و برٹش حکومت ناساڑی گری آن بیدس ایلو ملک آتتون رابطہ کپ۔ داڑان بیدس خان ءِ برٹش حکومت نا فریق آتے تینا ملک اٹ جاگہ ایتوئی تمک، دانا بدل اٹ برٹش حکومت خان آف قلات ءِ سال انا پنجا ہزار روپئی مالیت ترسا کیک ولے دا شڑت انا بنداؤ آتیا کہ او برٹش حکومت نا پرمان تا خلاف ورزی ءِ کپرو ءِ، نئے تینا ملک اٹ نئے ایلوفتا ملک اٹ، دامعاہدہ ٹی دا ہیت و شڑت آتے ہم اوار کننگاسس کہ خان قلات تینا ملک اٹ پوریا گرتا رکھ ءِ کرو ءِ اوفتتون ہچ وڑ انا سختی کپرو ءِ۔
1857ء اٹ ہرا وخت کہ خان نصیر خان کزیت کرے گڑا داشک کننگاکہ اودے زیار تننگانے، ہراڑان اونا مرک مسونے۔ دا بارواٹ مسہ بندغ آ شک کننگا، دافتیٹی اعظم خان ہراکہ مہراب خان نا ایلم ئس، داڑان بیدس اونا مار و خان خدائیداد خان آشک کننگا۔ نصیر خان آن پد خان خدائیداد خان ءِ ملک اناچیف جوڑ کننگا ہنداسوب آن خان تیٹی تین پہ تین نا جیڑہ غاک بنا کریر و فتح خان جنگ انا پڑو ءِ مخلوق نا خن تیٹی مِش شاغنگ کن کرے، ہراکہ شاہنواز خان نا ایلم ئس، ہراناکمک ءِ آزاد خان خارانی کریسس ولے بیدس برٹش حکومت نا کمک و مدت آن خدائیداد خان تینے اسُل واکدار اس تکتوکہ، وخت اس 1859ء اٹ برٹش حکومت نا پارہ غان سالانہ مالیت نا کل زَر یعنی 50,000 روپئی ءِ خان خدائیداد خان ءِ تس، اوفتے بیوس کرے کہ تینا بلوچ ایلم مری قبیلہ نا باغی تے کسف، اوفتے نیست نابود کر، ہراکہ برٹش حکومت ناسیم آتیا انگریز فوجی تے بھاز فریشان کرینو، دازیادئی مالی آ کمک پدریسہ چار سال اسکان خان ءِ دو برساہنا ولے داڑان خاص ءُ فائدہ اس دو بتو، داڑان پد قلات نا ایلو بھلا بھلا متبرآک خان خدائیداد خان نامخالفت ءِ بناء کریر و 1863ءِ اٹ اونا ایلم نامار شیردل خان ءِ اونا جاگہ گا حکمرانی نا عہدہ ءِ تسُر۔ایلو پارہ غان باغیک قلعہ وعلاقہ ءِ تینا پلویڑ اٹ ہلکُر، ہندا سوب آن خدائیداد خان معزول مس، او نصیر آباد کچھی آہنا، و بھاز زو شیردل خان 1864ء اٹ تینا اسہ سپاہی سے نا دو آن مرک انا گواچی مس و خان خدائیداد خان اسہ وار ولدا ریاست قلات نا حکمران جوڑ مس۔ داجار تیوہ غان زیات مدت و کمک برٹش حکومت نائس، ہندا وخت آ سالانہ مالیت زَر ہراکہ 1854ء انا معاہدہ ٹی کننگاسس، او گڑاس غلط فہمی نا سوب آن منہ وخت اکن سلیسوسس ولے بھاز زو اوفتے ولدا بحال کننگا۔
(برجاء)

شہید سنگت نثار جان

نوشت: زوہیب بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ : براہوئی کالم

دروشم آ ہر وخت بشخندہ اس تالان، تول بش اٹ مہر بشخنگ، شعور و سرپندی آن پُر، بے کار تولنگ آ بے جارات مروکا، ہر کاریم آن گڈ ایلو کاریم ءِ کننگ کن تیار آ سنگت نثار جان ئس. وختس قومی تحریک نا کاریم تیٹ خاران ئٹی تو وختس نوشکے، قلات، مستونگ و مکران نا علاقہ اسیٹی… نن و دے، توڷ و بش بیرہ تنظیم و قومی تحریک ءِ سوگوی بشخنگ اٹ اختہ. دُنو ورنا بھاز کم خنورے کہ ہرا ہچبر دم درینگ نا پِن ءِ ہلپک!
ہرا اسہ دے اس ہم کاریم اس ایسری تننگ آن پد دا ظاہر کپک کہ ای بھاز بھلو کاریم اس کریٹ۔

شہید نثار جان تون اولیکو اوڑدئی 2015 ٹی اسہ دیوان ئسے ٹی مس ولے او دیوان قومی تحریک ٹی تنظیم آتا چِک و تاڑ آتا بابت بحث آتیٹی ایسری آ سر مس، اوڑے ہم منہ کاریم تا سَوب آن کنے سنگت تون ایشکامی تون تولنگ و گپ کننگ نا و سنگت ءِ خوڑتی تون پہہ مننگ نا وخت نصیب متو. دوارہ شہید تون ارٹمیکو اوڑدئی 2016 ٹی مس گڑا ہموکان کنے سنگت تون خوڑتی اٹ گپ و تولنگ نا شرف رسینگا…. اوکان گڈ بھلو وخت اس شہید نا ہمرئی تون قومی تحریک نا بابت کاریم تے مُستی دننگ نا کوشست آتیٹ اواری مس. حالانکہ نثار جان و ننا تنظیم آک جتا ئسر ولے کنے دُنو دے یا ساعت اس یات بفک کہ سنگت کنے دیخس ہم محسوس کریفے کہ نن جتاؤ تنظیم تیان تعلقداری تخنگہ…. دا اونا شعور نا شاہدی ءِ کہ او اسہ بڑز بالاد ءُ فرق و شعور اس تخیسہ ننے اندنو ہمرئی اس بشخا کہ دا چِک تاڑ، دا پروشت و پروش، اسٹ ایلو نا نَت چکنگ نا حالیت آتیٹ ہم اوار مننگ نا اہمیت، اواری اٹ قومی تحریک نا کاریم تے مونی دننگ نا فائدہ غاتے پہہ مننگ نا سرپدی اس بشخا و بلوچ قومی تحریک کن کاریم کروک ہر تنظیم و ہر باسک ءِ نشان تس کہ اوار مننگ و اواری اٹ نن بلوچ قومی تحریک ءِ امر مُستی سوگوی بشخنگ کینہ.

شہید نثار جان کہی سال آتیان بلوچ قومی تحریک ٹی تینا ونڈ ءِ شاغنگ اس چائے او خاران شار اٹ بی ایس او آزاد نا پِڑ مرے یا بی این ایم ءِ خاران و بلوچستان نا کُنڈ کُنڈ آ فحال تخنگ مرے.
بی ایس او آزاد نا وختا تنظیم کاری، سرکل خلیسہ ایلو باسک آتے شعور بشخنگ، وال چاکنگ و مُچی اڈ تننگ اٹ اونا خواری کشنگ نا شاہدی ءِ اینو ہم اونا ہمرہ مروکا سنگتاک ایترہ، بی ایس او آزاد نا وختا ریاستی کارندہ غاتے نثار جان آن خُلیس ارفے گڑا اودے دزگیر کریسہ اوڑا دہشت گردی نا دُوبہ خلنگا ولے دُوبہ غاک اوڑا ثابت مننگ کتور و ریاستی کارندہ غاک بے وس مریسہ اودے یلہ کریر، شہید قومی تحریک آتیٹ دُن انگا سختی تیکن شعوری حوالہ غا وختی آن تیار ئس، یلہ مننگ تون او تینا کاریم تیٹ اسیکہ لگّا…. اوکان گڈ بی این ایم ءِ فحال کننگٹ و تنظیم نا کاریم تے مُستی دننگ اٹ او شہادت نا وخت اسکان تفوک مس، بی این ایم نا وختی ریاستی زوراکیک زیات مسُر و سیاسی ورکر آتیکن پاش ڈول اٹ کاریم کننگ بھاز سخت مس، ہراڑے سیاسی ورکر اس دوٹی تما اودے ریاستہ ادارہ غاک بے گواہ کریسہ اونا چشوکا لاش ءِ خسار، گڑا نثار جان ہم ایلو باسک آتیان بار تنظینی پالیسی نا رِد اٹ ڈھکوک وڑ اٹ تینا کاریم تے برجا تخا. تنظیمی لٹریچر مرے یا تنظیمی دورہ غاک او دا سخت آ حالیت آتیٹی ہم تینے دا کاریم تیان پد توتویکہ انتئے کہ تینے پد توننگ نا مطلب اس کہ قومی آزاتی نا خواست آن دُو ارفنگ و شہید نثار نا نظریہ نا سوگوی اودے ہچبر دُو ارفنگ کن موکّل تتوکہ.

کس اس قومی تحریک نا کاریم تے اسہ عبادت ئسے نا درجہ ایتے گڑا بلکن نثار جان نا ڈول کاریم کننگ کے. ہراتم نثار جان تون اوڑدئی مروس، کاریم تا بابت سوج کننگ آن اندا ورندی رسینگاکہ: سنگت فلاء شار آن بننگٹ منہ تنظیمی کاریم ئسرہ، منہ دے اٹ فلاء شار آ ہنوئی ءِ منہ سنگتت ءِ خنوئی ءِ یا فلاء شار آ تنظیمی لٹریچر آتے سر کروئی یا تنظیمی دورہ اس کروئی. جہان نا تیوی آ جنجال آتے یلہ کریسہ، اسہ لَس وڑ اٹ آسراتی نا زند اس گدریفنگ نا جاگہ غا ہر سختی ءِ سگوکا نثار ئس. نن کُونا نزور آ بندغ آتے تینا کاریم تیٹ حوصلہ بشخوکا نثار ئس.

اینو سنگت نثار جان ننے آن جتا مسونے ولے اونا فکر، اونا کاریمک، اونا سنگت آتے قومی تحریک کن شعوری وڑ اٹ تیار کننگ اینو ہم اودے زندہ تخانو.
……………★……….

تاریخ نا پنہ غاک – ارٹمیکو بشخ

بلوچستان و آل انڈیا بلوچ کانفرنس

نوشت: محبوب شاہ

بلوچستان و آل انڈیا بلوچ کانفرنس
31مئی1933

دی بلوچستان پوسٹ کالم براہوئی

درستی راستی:
بلوچستان ءِ برٹش حکومت تیوہ غان زیات پسماندہ تخاسس بلکن جہاندی دے ٹِک پین ہچ ءُ اہمیت اس الو، دا علاقہ خالی ہندوستان کن نہادی جوڑ مس ولے بلوچستان نا ساخت زمینی حیثیت سیاسی پس منظر وکل آن زیات دانا قبائلی تعلقداری و قدر آک تینا مٹ تینٹ ئسُر، داتالان آعلاقہ ٹی بے کچ باسن ءُ میدان ویخ ءُ مَش، گٹ و تلار، بے مٹ ءُ باغ وباغچہ، بُٹ آتا وڑ اٹ ریک وریکستان آک زیب وزینت اٹ بے مثال ءُ. داڑان بیدس دا علاقہ ٹی تیز وہوک آ جوک دافتے پین زیبا کیرہ۔
دانا جغرافیائی حالیت دادے سیاسی وڑ اٹ اسہ بھلو اہمیت اس ایتک، داسہ دا بننگ اُن کہ برٹش حکومت فارسی حکومت و اوغان حکومت تون اوار بولان پاس ءِ تینا نظر اٹ تخانو۔ داڑان زیات دافک داسہ بلوچستان ناسیاسی تاریخ ءِ لتاڑنگ نا بارواٹ سوچنگ ءُ. او بلوچستان نا تیوہ غا قبائلی شخصیت وقدر آتا بارواٹ بے وڑ ءُ ہیت کننگ ءُ. بلوچستان نا تیوہ غا علاقہ غاتیٹی بلوچی، براہوئی و پشتو ہیت کروک آک داوڑ اسہ ایلوڑتون اوڑدہ مسنو کہ دافتے اسہ ایلو آن جتا کننگ اسل بھاز مشکل ءِ، دافتیٹی نی امر ءُُ بندغ اسے گچین کر تو سما تمک کہ او اسہ وڑ ئسے نا وڑاٹ کل ضلع غاتیٹی سیاسی اقتداریت اٹ اوار مروءِ، اگہ نن اسہ انگریز ئسے آن ارّفن تو سما مریک کہ او بلوچستان نا سیاست اٹ خالی تینا بولی ءِ اہمیت ایتک، او ایلو بولی تے شیف خلیک و اگہ نن ریاست قلات نا اسہ اقتداری ءُ شخصیت ئسے نا حکمرانی ءِ اُرن تو اونا قابل احترام جوزہ غاک بلوچستان نا تیوی آ علاقہ غاتیکن اسہ وڑ مرور، ہندا فرخ ننے و تیوی آ بلوچستان ءِ برٹش حکومت آن جتا کیک، اگہ دا فرخ ءِ ختم کننگے گڑا بلوچستان اٹ خالی تھانڑوشاہی سلو ءِ.

1۔”نیابت“
دا برٹش حکومت نا ضلع اس ئسکہ، داسہ ارے یا اف. دا علاقہ ءِ قبائلی سازش ئسے نا کمک اٹ جوڑ کننگا، دا اسہ انگریزی ءُ ایجنسی اس ئسکہ. داوڑ بھلو بھلو علاقہ بلوچستان اٹ برٹش حکومت تینا است خواہی وتینا فائدہ غاتے پورہ کننگ کِن بلوچستان نا گوٗر و بیوار اٹ جوڑ کریسس. دا گڑا دا ہیت آتا شاہدی ءِ کہ بلوچستان نا مخلوق تینا ڈغار تینا گلزمین آ بدر آتیانبار زند گدریفنگ ءِ و دا اسہ بھاز بھلو ویل ئسے کہ بلوچستان نا چندی علاقہ غاتے اسہ ایلو نا سیاسی جہد آتا سما تمپک،انتئے کہ اوفتے اسہ بشخ ئسے نا سما ارے تو ایلو بشخ ئنا سما اَف.

2۔ ہندا سوب ءِ کہ بلوچستان نا تہٹی چندی ریاست آک دو بریرہ کہ دافتے اوارکننگ نا بھاز گرج ارے. یخین اٹ اسہ خوانندہ و باشعور ءُ بندغ اس دا ہیت ءِ جوان سرپند مریک کہ بلوچستان نا کل چنکا بھلا نیابت آتے یکجا کننگ نا اخس گرج ارے.

3۔ داڑے دا پاننگ ہم الّمی ءِ کہ ہرا کانود ءِ ننا کمیٹی جیکب آباد اٹ 29 دسمبر 1932ء اٹ پیش کریسس، ہراٹی کہ تیوہ غاتے صوبہ غاتیٹی گورنر راج ئنا نظام ءِ اسُل بدل کننگ نا ہیت آک مسوسُر، ننے دا لائحہ عمل آ کاریم کروئی تمک انتئے کہ بیدس داڑان نن تینا مزل آ وخت اس ہم سرمننگ کپرون. و دا ریفرنڈم ءِ انڈین ریفارم کمیٹی کننگ کیک، ہراکہ مست آن بلوچستان اٹ ساڑی ءِ. ہندوستان دا بارواٹ مست آن بھاز مونی ءِ ولے بلوچستان ءِ داسہ ہم بھاز پد بٹنگ انگ ءِ ولے داجار بریبری نا بنداؤ آ اختیار آتے بشخ وپانٹ کننگک، و ہرا وخت انڈین کانود نا یل مون آن بریک توہمو شاہی عہدہ نا مالک مرو ءِ.

4۔ داڑے اسہ پین گڑاس ہم مون آ تخنگ الّمی ءِ کہ دا تیوی آ ریفرنڈم اٹ کس اس ہم مالی کٹیا نا معاملہ ءِ مونا اتّنے، ہنداخاطر آن دافتے مون آ اتنگ الّمی ءِ. بلوچستان نا حکومت ءِ داسی آن تینا لائحہ عمل ءِ ہروئی تمک، اگہ حکومت تینا کوٹہ ٹی دا حساب ءِ شاتو تو اوفتے تینا نہادی آ گڑا تیان شاہی جرگہ ناخڑچ آتے بنجائی حکومت وایلو لس گرج آتیا خرچ کروئی تمک.

5۔ داوڑانا یاداشتی تعریف نامسخت آک دادو کہ ہرا رَد انگا تصور آک بلوچستان نا بارواٹ دا حکومت یا کمیٹی نا مِلی اٹ اریر تو او سر مننگ کیرہ، دنکہ غیر جینیاتی آ بندغ آک ہراکہ دا صوبہ ٹی اوار مسنو.

6۔ ہندا خاطر آن ننے تینا سلاہ تے کمیٹی نا مون آ تخنگ الّمی ءِ، پکار دادے کہ ننے ہمو کمبوتی تے ہم مون آ ہتوئی تمک ہراکہ داسہ نا نظام اٹ اریر، ہراکہ برٹش بلوچستان حکومت آن تعلقدارءُ.

7۔ ساڑی حکومت نا بارواٹ گڑاس ویل مون آ تخسا ہندا تیوی غا معاملہ غاتے سرپند مننگ کینہ ہراٹی دا ویل آک اوارءُ.

سیاسی افسر آتے زیات داک تننگ:

سیاسی افسر آتے تینا ضلع غاتا کماش آک ءُ، اوفک سیاسی ایجنٹ مریر یا ڈپٹی کمشنر ڈسٹرک مجسریٹ مریر یا لیویز و پولیس نا کماش اوفتے سیاسی داک دو بس تو اوفک تینے پین زیات وتواجہ کیرہ، اوفک تینے بادشاہ و ایلو کل ءِ تینا غلام تکرہ، دا تیوہ غا بندغ آتیٹی داخامیت آک دو بریرہ.

بلوچستان اٹی نامی کانود:

دانامی کانود خالی بھلا بندغ آتیٹی خاص کر سڑدار آتا جیب آتیٹی دو بریک ننے یا جدید کانود نا رِد اٹ دا کانود قبائلی علاقہ غاتیٹی نافذ مفک خالی مظلوم آبندغ آتیکن ءِ.

جرگہ ناحال حوال بننگ:

جرگہ ٹی ہروڑانا حال حوال بننگ مریک، بے شک چنکا چنکا ڈوہک مریر، جرگہ نا پارہ غان حال حوال بننگ و گواہ و شاہد ہمودے آ اتنگرہ ہرا وخت کہ اوفتا تاریخ تخنگک ولے داڑے نئے شاہد آتے تربیت تننگک نئے شاہد آتا رکھ ئنا انتظام ءِ گچین کننگک. ایلو پارہ غان جرگہ ٹی خاص کر سیاسی پارٹی تا کارندہ غاتے بٹنگپسہ.

شاہی جرگہ:

شاہی جرگہ ٹی خالی اِرا کاریم ہلنگک اسہ فیصلہ غان مُست ہیت وگپ و اوڑان پد فیصلہ ءِ بنفنگ ولے ڈوہدار آتیکن راہشون کس اف و نئے تینکن داوڑ ئنا بست و بند کننگک.

جرگئی واک و مالی افسر:

داوڑ آن انڈیا نا نسبت بلوچستان نا قبائلی علاقہ غاتیٹی زیات نسخان نا سوب جوڑ مریک.

پولیس ناکاریم نا گڑا:

بلوچستان اٹ انڈین سیلانی تے سختی ٹی توننگے، بیرہ ہمو سیلانی تے ہراکہ بے ارّفنگ آن بریرہ دافتے سختی ٹی توننگے.

میڈیا ٹی تران کننگ آ رکھ:

میڈیا غا سیاسی، راجی و مذہبی ہیت کننگ آ پورو رکھ خلنگے، ہندا وڑ ہمو تیوہ غا دستاویز آک ہرافتیٹی سیاسی تنقید یا ہرافتیان کہ سیاسی خبر آک تالان مننگ نا گمان مرے اوفتے اسُل ختم کننگے.

تعلیم:

الس نا بنداوی گرج آتیان اسہ ویل اس تعلیم ءِ ہراکہ مخلوق ءِ دو بفننگ ءِ، داڑان بیدس راج اٹی اخلاقی و مذہبی تعلیم آتیا ہم رکھ خلنگانے، دانا اِرا سوب مننگ کیرہ، اسٹ داکہ بلوچستان اٹ خوانندہ بندغ آتے مون آ بننگ آن توننگ ءُ، ایلو پروپیگنڈہ کیرہ کہ بلوچستان اٹ تعلیم نا کمبوتیک زیات ءُ. دا مایوس کروک آ حالیت آک قوم ئنا ایلو بندغ آتے ہم تعلیم آن مُر دننگ نا سوب جوڑ مریرہ.

کشت کشار و پوریا:

کشت کشار نا عمل اٹ وڑ و ڈول آتا ہچ ءُ سائنسی ءُ حالیت اس دوبفک، میوہ وسوزی تا مارکیٹ آک سرمفننگ، میوہ غاتا آسراتی تا کمبوتیک حکومت نا زرکار آتا جان و مال ئنا رکھ ئنا مفننگ، ہندا سوب آن داڑے واپاری کاریم مفننگ ءِ.

نوکری:

مُچ آ بلوچستان اٹ نوکری نا نظام جوان اف بلکن ہر بشخ اٹی وڈی تننگ انگ ءِ، و وڈی ہلنگ انگ ءِ.

پیہن آ کاغد و بلوچستان:

بلوچستان نابارواٹ کل ءِ ہیت آک پیہن آ کاغد آتیا نوشتہ مننگ ءُ ہراکہ ہچ وڑ اٹ مننگ نا قابل افس. بلوچستان نابندغ آک اصل اٹ گورنر جنرل ناماتحت کاریم کننگ خواپسہ و ہراکہ بلوچستان نا نمائندہ غاک ءُ او بلوچستان ناسیاسی پس منظر ءِ اسہ گچین ءُ وڑ اسیٹ درشان کپسہ.

اسہ وڑ ئنا ویل آک:

ہراتسکاکہ بلوچستان نا ویل آتا تعلقداری ءِ تو اوفتے انڈیا نا ایلو صوبہ غاتتون اوڑدہ کننگ بے انصافی ءِ ولے افسوس کہ داڑے ہندن مننگ ءِ بلوچستان نا بندغ آک ہراکہ پنجاب تون ہچ وڑاٹ اوڑدہ مننگ کپسہ ہندا خاطرآن اوفتا ویل آتے اوتیان جتا کننگے انتئے کہ سندھ شمالی وزیر ستان نا صوبہ غاتیٹی داخہ وسعت و طاغت اف کہ اوفک بلوچستان نا ویل آتے اسہ خن اٹ ہُرو.

سلاہ سوج آک:

1۔ شاہی جرگہ نا اول سر ٹہیفنگ:
شاہی جرگہ بلوچستان نا آئین ساز جماعت نا پورو واک و اختیاراٹ مرے، اوفتیٹی گچین کاری برٹش حکومت ءِ کروئی تمک، ہراکہ قلات، لسبیلہ وخاران آن مریک. داکانود مچ آبلوچستان نا پورو سیوت آن جوڑ مریک، داجماعت تون اوفتا خواست آتے واوفتا ناراضگی ءِ پاش کننگ نا واک الّمی ءِ. دستور ساز جماعت 75 باسک منظور کریسر ہرافتا سرجم آک داوڑ اٹی ءُ:
گچین کروک آ باسک آک___19
پن کروک___21
سرکاری عہدیدار___6
مری بگٹی قبائلی علاقہ تیان_ 2
ریاست لسبیلہ غان___2
ریاست قلات بشمول خاران___23
قلات_ 1
کل کچ___75
دافتا وخت ایسر مننگ اسکان داگچین کروک آباسک آتے دو کچ کاریم کروئی ءِ و دافتے دے ئنا 10روپئی الاؤنس ایتوئی تمک ہرا شاہی جرگہ نا مُد مسہ سال ءِ. و دافتا کل خڑچ ءِ برٹش سرکار بلوچستان وہمو جاگہ نا قبائلی آ بندغ آک ایتسہ کیرہ و دافک تین پہ تین نا نیام اٹ پاش انگا بجٹ نا اسہ بشخ اس تینٹ جتا کننگ کیرہ، اوفتے دا بشخ ئنا بارواٹ حال حوال کننگ نا واک ہم مریک.

2۔ حق آتا خواجہ مننگ:

ہرافتے داشڑت منظور ءِ اوفتے داحق مرو ءِ کہ تینا وونٹ ءِ ایتر وتینا حق ءِ تین کن کاریم اٹ اتیر.

3۔ انتظامی:
ریاست تینا بادشاہ نا ماتحت مریک، برٹش سرکار بلوچستان اٹ اسہ چیف کمشنر ومسہ کونسل باسک آتا ماتحت کاریم کیک، اسہ سلاہکار اس و اِرا وزیر مریرہ ہراکہ قلمرو نا وزارت آک ءُُ، دافتے تین تون اوار کرسا کاریم کیرہ، و ہراکہ وزیر مریرہ اوفک دافتا نوشت آتے الس اسکان سرکیرہ، وزیر تا اختیار اٹ داکاریمک مرور:
1۔ ڈغار ناکٹیا، 2۔ کشت و کشار، 3 جنگلات، 4 آبپاشی، 5۔کان، 6۔ خراج دائے ہلنگ.
وزیر تاگچین کاری و پِن کننگ نا عمل ءِ شاہی جرگہ و برٹش حکومت بلوچستان کیرہ و دا فیصلہ کننگ جرگہ نا زمواری مرو ءِ کہ او وزیر تے سال ئنا 2000 روپئی ایتے.

4۔ بلوچستان و بنجا:

بلوچستان ءِ بنجائی بشخ تروئی تمک، دنکہ انڈیا نا بنجاٹی اوفتا کماشی ءِ اِرا بندغ کیرہ ہرافتیٹی اسٹ ریاستی وباسک اس ایلو اسمبلی آن مروءِ.

5۔ عدالت:

فوجی ڈوہ و ایلو ہنداوڑ ئنا تھانڑو شاہی ءِ برخاست کننگے و اسہ پوسکن ءُ وڑ ئسے نا حکومت اس ٹہیفنگے و ہراڑے سزا و جزا شریعت و پوسکن آ دور ئنا انصاف اسہ وڑ تننگے، و داکانود ءِ مچ آ بلوچستان اٹ لاگو کننگے، داٹی کل ءِ ویل آتے زبانی آن بیدس نوشت اٹ اتنگے، ہندی وضلعی جرگہ نا باسک آتا پن کننگ سادہ ءُ وڑ اسیٹی کننگے ولے شاہی جرگہ نا ہچ ءُ بندغ اس دافتیٹی اوار کننگپ، ویل آک اوفتا راجی اصول آتا رِد اٹ پورو کننگر.

6۔ پولیس:

دا ادارہ پولیس نا چیف کمشنر نا ماتحت کاریم کیک ہراکہ تینا کاریم ءِ انسپکٹر جنرل نا حیثیت اٹ کیک و شاہی جرگہ ءِ دا محکمہ غا تنقید کننگ نا حق مرو ءِ.

7۔ ہندی وجندی حکومت:

کوئٹہ میونسپل نا پن کروک آ بندغ آک مرور ہراکہ خلق آک 7 میل ئنا ہد و اویل اٹ اریر ہموفتا نیام آن پن کننگ مرو ءِ، ہموکل ورناتے حق ارے کہ اوفک تینا وونٹ ءِ ہرکس ءِ تننگ خوارہ ایتر، چنکا چنکا خلق آتے سبی و لورالائی ٹی اوار کننگے، بازاری آ بجٹ ءِ بدل کرسا ضلعی ءُ بورڈ اس جوڑ کننگے ولے دا بورڈ ئنا کماشی ءِ سرکار آخا بلکن اُلس کے.

8۔ شرہ نا کٹیا:

دا یاداشتی سلاہ سوج آک ہنداڑے ایسر مریرہ ولے گڈ سر اٹ گڑاس ہیت کننگ خواوہ کہ بلوچستان اٹ اسہ سوجی پٹ وپول کمیٹی اس جوڑ کننگے اگہ داڑے اسہ بدلی سے ناگرج مرے و ہندا بلوی تیٹی اسہ ہندن ءُ ہیت اس مون آبرے ہراکہ کمیٹی ءِ خوش بف تو کمیٹی تینا شونق اٹ اونا برخلاف کاروائی کننگ کیک. گڑاس ایلو وڑ ئنا اہمیت تخوک آویل آتیا ہیت و گپ مننگ المی ءِ ہرافتا تعلقداری بلوچستان تون ءِ، ہراکہ نناخیال اٹ اسہ کمیٹی سے ٹی ہم ڈسکس متنو، ہراکہ انسانیت ناگرج آک ءُ.

ہراخواست آک کہ بلوچستان اٹ بدلی تیان جتا ءُ، داٹی کم بجٹ و آبادی نا ودنگ، دافتے بلوچستان اٹ داخہ ہم اہمیت تننگتنے، ہرا دانا حق ئس. دا خواست آک مست ہم کننگاسُر، صوبہ نا اختیارآک چیف کمشنر نا دوٹی مریر، گورنر تون مفس. دانا مون اٹ شاہی جرگہ ءِ تینا متکن آ اقتداریت نا حیثیت تننگے، آبادی نا چٹ ہلنگ اسہ پین بھلو ویل ئسے ہرانا بارواٹ ننا ٹولی اس بھاز زو معاملہ غاتیا اسہ سرجم ءُ ہیت و گپ اس کننگ کن مچی اس اڈ ایتک، ویل آتا اہمیت ءِ سرپند مننگ کن اخس زو مریک دافتیا عمل کننگے.

(برجاء)

ڈاکٹر سعید بلوچ نا دڑد!
نوشت: کامران بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

“بلوچستان ہمو اسٹ انگا ڈغار ءِ ہرانا لمہ غاک تینا مسن تا جاگہ غا تینا مار تا بھلن مننگ آ مونجا مریرہ.” دا لوز آک بے گواہ مروکا بولان میڈیکل کالج نا گڈیکو سال نا خوانندہ سعید بلوچ نا ءُ، ہرادے تینا لمہ ڈغار تون اوار تینا جیجا نا دڑد ئنا جوانیکا درک ئس. اودے جوان سما ئس کہ بلوچستان ئٹی اسہ ورنا ئسے نا بھلن مننگ آ اونا لمہ جیجا اخہ در بے جارات مریک.
سعید بلوچ ءِ دا ہیت آتا درک الّمی دا سوب آن ئس کہ او بلوچستان نا شار و خلق آتیان بے گواہ مروکا بلوچ ورنا تا مخلوق ءِ ہڑدے تینا مُون آ خناسُس، او تینا بے گواہ مروکا سنگت آتا سیال آتے خنیسہ اوفتا دڑد ءِ محسوس کریسُس کہ دُنو لوز نوشتہ کننگ آ بے وس مس.
بلوچستان اٹ بے گواہی تا دا لَڑ پوسکن اَف بلکن دانا روتہ غاک بھاز شیف ءُ ولے دا بے گواہی تیٹی تدوکا دئے سال آن ترندی بسونے ءِ و بھاز آ حساب آتا رِد اٹ بے گواہ مخلوق نا کچ بیست ہزار آن ہم زیات ءِ و دا بے گواہ مخلوق اٹ بلوچ ورنا تے تیتون اوار زالبول، چُناء و کماش آک ہم اوار ءُ. دافتیتون اوار ہزار آتا کچ اٹ بھاز آ بے گواہ مروکا مخلوق نا چُشوک آ جُون آک ہم بیابان و شار آتیان خننگسہ مسونو.
ریاست نا پارہ غان دا بے گواہی تا گواچی اسہ پارہ غا پاوال نا بلوچ مخلوق مریسہ کرینے گڑا ایلو پارہ غا خوانندہ غا تپہ غان تعلقدار آ ورناک برجاء ڈول اٹ دا بے دادی نا گواچی مسونو، ڈاکٹر سعید بلوچ ہم بلوچ خلقت نا خوانندہ غا تپہ غاک تعلقدار ءِ.
سعید بلوچ خاران کُون آن پد ماندہ غا علاقہ آن بش مریسہ تینا بزگ آ مخلوق نا خذمت کن ڈاکٹری نا شعبہ ٹی تینا خواری تیان ہند اس جوڑ کننگ ئس و اندن جہان نا ایلو ورنا تیتون اوڑدئی کریسہ بلوچ ورنا تیکن کسر ملنگ نا کوشست آتیٹ ئس، اونا خواری کشی و اونا کاریمک الّمی شعوری وڑاٹ ارفوکو گام ءُ ولے دُنکہ صاف وڑ اٹ ہمیش خننگ اٹ بسونے کہ بلوچ ورنا تیان کس اس قوم نا دیم روی کن گام خلکنے گڑا ریاست نا پارہ غان اندن انگا بے دادی تا گواچی مسونے، داڑان اندا ظاہر مریک کہ اسٹبلشمنٹ ہچو وڑ اسیٹ خواپک کہ بلوچ قوم دیمروی نا پارہ غا سوگوی اٹ گام ارفے.
بلوچستان اٹ برجاء ڈَول اٹ مروکا دا بے گواہی تا خلاف بلوچستان اٹ و بلوچستان آن پیشن نا ملک آتیٹ برانز آک ارفنگسہ مسونو. دا برانز آتیٹ کوئٹہ آن اسلام آباد اسکان مروکا لانگ مارچ تون اوار سال آتیان کوئٹہ پریس کلب و کراچی پریس کلب نا مونا خلوکا ہڑتالی کیمپ آک اوار ءُ، و پیشن نا مُلک آتیٹ بندغی حق آتا ادارہ غاتا مُونا ہم ہیت ارفنگسہ مسونے. دا برانز آتیٹ وختس ترندی و وختس شیفی بریسہ کرینے.
ڈاکٹر سعید بلوچ نا بے گواہی نا خلاف اسیکہ وا دا برانز آتیٹ ترندی اس خننگک، سوشل میڈیا آن بناء مروکا دا برانز ارفنگ کوئٹہ پریس کلب نا مونا مُچی و شار اٹ کشوکا ریلی تیتون اوار سرکاری دفتر و وزیر اعلیٰ ہاؤس نا مُونا ہڑتال کننگ کوشست آتیا سرمسونے (یاتی برانزی مُچی تے وزیر اعلیٰ ہاؤس نا مُونا ہننگ آن توننگا، دُنکہ دا مُلک اٹ ہر وخت کننگک.) ولے گُرچ دا ہیت نا ءِ کہ دا برانز آک مُستی سوگوی تون اوار برجاء مریر، دا برانز آک کوئٹہ تون اوار بلوچستان نا ہر شار اٹ ارفنگر و داڑتون اوار بلوچستان آن پیشن نا علاقہ غاتیٹ ہم سوگوی تون ہر پڑ آ ڈاکٹر سعید بلوچ و ایلو بے گواہ مروکا مخلوق کن توار ارفنگہ و خوانندہ غا تپّہ تون اوار زند ئنا ایلو بشخ آتیان تعلقدار آ لَس آ خلقت ءِ ہم برانز آتیتون اوار خننگہ.
اینو گواچنی دروشم اٹ بلوچستان نا حالیت اندن ءِ کہ داڑے لمہ غاک تینا مار تا بھلن مننگ آ مونجا مریرہ (ای تو پاوہ نہ بیرہ مار بھلکن بلوچستان اٹ لمہ غاک تینا مسن تا بھلن مننگ آ ہم بے جارتی نا گواچی مریرہ.) ولے لمہ غاتا دا دڑد ءِ مُر کننگ کن تیوی غا خلقت ءِ بش مروئی تمک، دا بے دادی تا خلاف توار ارفوئی تمک. ہرا وخت اسکان سعید بلوچ نا ڈول ورنا تا بے گواہی تا خلاف ترندو توار ارفنگپرو ہمو وخت اسکان لمہ غاتا دا دڑد ایسر مننگ کپرو، اوفتا تینا چُنا تیکن مونجا مننگ ایسر مفرو، اوفک اندن بے جارات مریسہ کرور، خواست آک سوگوی تون برجاء جہد کننگ نا ءِ.

تاریخ ناپنہ غاک

نوشتوک: محبوب شاہ

دی بلوچستان پوسٹ : براہوئی کالم

ہرا کتاب نا سرجم ءِ براہوئی ترجمہ ٹی تالان کننگ اُٹ، دا کتاب داڑان مُست بیدس انگریزی آن پین ہچ ءُ زبان اسے ٹی شینک متنے، دا کتاب ءِ اسہ وخت اس ہندوستان اٹ ”اتوار بازار“ نا اسہ تڑہ سے آن بہا اٹ ہلکُٹ، داتڑہ غان کنے بلوچستان نا بارواٹ مسہ کتاب دو بسُر۔ اولیکو کتاب فاروڈ پالیسی ئسے ہراک 1900ء اٹ نئی دہلی آن شینک مسنے۔ ارٹمیکو کتاب آل انڈیا بلوچ کانفرنس 31مئی 1933ء اٹ بلوچ گاندھی خان عبدالصمدخان نا کماشی ٹی مسوسس۔مسٹمیکو کتاب بلوچ حکمران تا معاہدہ غاک ءُ، ہراکہ برٹش حکومت تون کننگاسُر اوار ءُ. آل انڈیا بلوچ کانفرنس والا کتاب و بلوچ حکمران آتا کتاب آک اسہ جاگہ گنڈوک ئسر۔ بلوچ حکمران آتا دا کتاب 1900ء آن ہم مُست شینک مسنے ودا اِرا کتاب اینو اسکان منظر عام آ بتور۔ دا کتاب آک ہرا وخت آ کہ کنے دوبسُر دافتے ہندوستان آن تینا وطن آ اتنگ کن انڈیا نا کسٹم والاتیان بھاز متاماری آن پد داتسکان سرکریٹ۔ اوفتا پانگ دا ئس کہ نن تینا وطن نا گچین آ دستاویز یا کتاب آتے ایلو وطن آ دننگ کن موکل تفنہ۔ ولدا ای اوفتے دلیل اٹ اُست جم کریٹ کہ بے شک دافک نما وطن اٹ شینک مسنو، ولے دافک کل کنا وطن نا بارواٹ ءُ. گڑا اوفتا افسر اس دافتے دننگ کن موکل تِس۔ داکتاب آتا اسہ کاپی اس ای بلوچستان اسٹڈیز سینٹر نا پنی آ اُستاد ڈاکٹر فاروق بلوچ ءِ اسہ کاپی اس ڈاکٹر شاہ محمد مری ءِ یوسف عزیز چیئرکن تسٹ، اسہ کاپی اس بلوچی نا اسکالر بالاچ حمید بلوچ ءِ بلوچی و اُردو ترجمہ کننگ کن تسُٹ۔

داکتاب آتیٹی ہمو معاہدہ غاتا ذکر ہم دو بریک ہرافتے بلوچ حکمران آک برٹش حکومت تون کریسُر دافتیٹی کیشتری معاہدہ غاک ٹیلی گرام لائن نا بارواٹ ءُ. دا معاہدہ غاتے خوڑت خواننگ آن پد سما تمک کہ ننا بلوچ حکمران آک سڑدار ونواب آک تینا کل اختیارات آتے برٹش سرکار نا مون آ اسہ خیسن نا تشت اسیٹی مخملی ءُ پُچ ئسے نا زی آتالان کرینو۔ دافتے خواننگ آن پد سما تمک کہ بلوچ حکمران آک منہ روپئی و پیسہ نا خاطرآن تینا باوہ پیرئی آ حاکمی ءِ برٹش حکومت آ نیلام کرینو۔ داکتاب کہ وخت اس کنے دوبس تو دادے خواننگ آن پد ای محسوس کریٹ کہ داکتاب براہوئی بلوچی ادب اٹ تاریخ دان و خوانندہ انگا بندغ آتے کن اسہ مڈی ئسے آن کم اف۔ ہرافک ریاست قلات نا دور ءِ مطالعہ کرینو یا کننگ ءُ. اگہ بلوچستان نا حکمران آتا بارواٹ پٹ وپول کننگے تو ہراڑے کہ مہراب خان و نصیر خان نوری کونو دلیر ءُ کماش بلوچستان اٹ حکمرانی کرینو ہموڑے میر احمد یار کونو کم استخان و جام غلام قادر و نواب آف مکران کونو جوفئی ءُ سڑدار ونواب بے حساب ودی مسُنے، ہراکہ مزاحمت تو وخت اس ہم کتنو بلکن وطن نا ہر کنڈ ءِ پیسہ نا مون اٹ بہا کرینو۔ داکتاب ءِ انگریزی آن براہوئی زبان اٹ ترجمہ کرینُٹ دا کتاب نا بناء ٹی آل انڈیا بلوچ کانفرنس نا فیصلہ غاک ہم گنڈوک ءُ. کتاب اٹ اگہ جاگہ اس کمی پیشی مرو ءِ تو اُمیت ءِ اسہ طالبعلم ئسے نا حثیت اٹ کنے بشخورے و کنے دا بابت تینا سلاہ تیان معلومدار کرورے انتیکہ براہوئی زبان اٹ کنا ترجمہ نا دا اولیکو کتاب ءِ دا کتاب انگریز نا دور آن اینو اسکان بھلو سفر اس کرینے۔ ہندا سوب آن بھاز خستہ حالیت اٹ ئس و کتاب نا زی ئنا بشخ ہراڑے کہ کتاب نا پن و مصنف نا پن بریک ہمو پنہ کتاب اٹی اف، ای بھازکوشست کریٹ کہ کنے کتاب نا پن ومصنف نا پن دو برے ولے دوبتو، داڑکن ای بشخنداری خواوہ۔

داکتاب داگڑا تا شاہدی ءِ کہ ننا حکمران آک تینا جندی فائدہ غاتے کن تینا عیش و عشرت نا خاطر آن تینا لمہ وطن تینا ملک تینا ڈغار وحاکمی ءِ انگریز حکومت نا جولا اٹ شاغانو و ہمو حکمران آک ءُ ہراکہ اینو ہم تاریخ اٹ اسہ گچین ءُ پن ئسے نا خواجہ ءُ ولے داکتاب اوفتا دور ئنا حکمرانی نا لپ آتا شاہدی ءِ ہراکہ تاریخ ہفت تل اٹ تاریخ نا طالب علم و بلوچ اُلس نا خن تیان اودیم مسُنے، حالانکہ داڑان مُست بلوچستان اٹ برٹش حکومت اٹ چندی بدلیک مسُر ولے اوفتیٹی ہم ننا حکمران آتا تادہ ئس۔
ہراوخت کہ قاریک کل کتاب ءِ خوانر توکل راستکیک تینٹ اوفتا مون آ بریرہ، اگہ کتاب اٹ جاگہ اس اسہ سخت ءُ لوز اس یا ہندن ءُ ہیت اس رَد نوشتہ مرو ءِ تو چاہندار آتیان خواست ءِ کہ اوفک کنے پار و کنا راہشونی ءِ کیر۔
(برجاء)

دلوش اینو ولدا باز مونجا اس ۔سوچ سے ٹی گم اس تو لمہ جیجا تا توار کرے خیر مرے کنا مار مونجا خننگیسا انتئے ۔
یا چلتن نا مش دم دریفے نے مار ،
اینو ولدا دلوش و سنگت تا درویش چلتن نا چکر ء اناسر ،
اخا لمہ جان چلتن اراکا دم دریفک، دا مش تا دامان ٹی سکون ارے ، مہر ارے آرام ارے انداڑے تو ننا دم درینگنگ کاہک ۔
دم دریفک تو شار و بازار نا زند لمہ جان
پورا دے اڑ ہب آکو ،مون انگا سڑک آک مریر یا بدر آک اندن لگک کننگ کہ ننا بریرا دا کل ۔
تیوئی معاشرہ اسے غلیظ و بازار سے نا مثل ٹی ۔ایلم ایلم نا جون سودا کننگ اے تو جاگہ اس ایلم ایلم نا خون نا بہا النگ اے ۔ملا مسیت تو اوار قرآن ایمان کل سودا کننگ اے ۔ٹکری، سردار، نواب آک تینا دستار اے اور قوم نا کاٹم تا سودا باز ارزان خلکنو ۔
لمہ جان ننا مخلوق دن تو الو ۔ اسٹ اس تکلیف ٹی مروسس تو شار کل اونا کاٹم ء مچ مسکا ۔اونا تکلیف کم کننگ نا کوشست کریرا ۔ملا خیر خواہی نا پن اس اللہ نا کلام نا زی بھلا بھلا فیصلہ تے کریکا لیکن اینو تینا ایمان تو اوار اوار پاک انگا کلام اے ام ظالم نا پلڑا ٹی تخان اے ۔اور اوفتا ظلم کے کلام ان دلیل کشنگ نا کوشست کننگو زلیل آک ۔سردار آک کہ قوم نا خاطر آن کاٹم دلدستہ تخارا داسا طاقتور نا تھالی چٹ مسونو ۔ارا دستار نا احترام انداخس اس کہ بھلا بھلا فساد اک خون اک مسرا تو اگہ جاگہ اس سردار اس یا بزرگ اس دستار کاٹم ان شیف کریکا تو خون آک بشخنگرا ۔
آہ۔بلو آڑسندہ سے ان پد
دلوش دنیا آن بے خبر تین تو تینٹ ہیت کریسا اناکا ۔
ہیت چٹیفے تو لمہ تا او کنا مار دلوش نی انت تین تو تینٹ پاننگ اسوس ۔ہی تو اچ ام پو متوٹ ،
پگہ باوا نا پاو دم کریفے نے کنا مار ہی فریشان مسوٹ ۔
سل کنا مار ہیڑ نا دیر دم کرینے نم کے اموفتے کن شفا ارے تا ۔
دلوش نا است مہر ان پر مس لمہ و ہیڑ کے اوفتا غیر موجودگی ٹی ام اوفتا خیال ٹی او ۔۔
دیر تے کنگ تو ولدا ہیت شروع کرے ،
لمہ جان نم وخت اس مش تا انانرے؟؟
او کنا مار چنک سنی ٹی اناسٹ ۔
ہتم نا وخت بسکا تو مش تان دوا دارو ایسونا گواڑخ تے مچ کرینا ایسونا اراغا چمر ایسونا ۔او وخت تو مش تے ٹئ کل زند نا سامان تخوک اس ۔گواڑخ تے ایسونا داڑے دیر ٹی تخانا تا خیال تا کرینا لیکن زو باریسرا تو ننے مونجا کریرا ۔اوکان پد چاہسون کہ گواڑخ تو مہر اندادے کہ اوفتے کشکپن بلکہ اموڑے خیال تے کین تو کل دامان زیبدار مریک ۔
جوان لمہ جان
لمی نے معلوم اے چلتن داسا گواڑخ دسینگ اف ۔نی ارفیس کہ ہی انتئے مونجا اٹ تو اندا خاطر مونجا اسٹ کہ چلتن نا گواڑخ آک انتئے افس ۔
چلتن نا دامان ارا گواڑخ تا دوا دارو تا ننا تکلیف آتے کم کروکا اور ننا زند اے زیبدار کروکا امو گڑاک افس داسا ۔
داسا مش تے ٹی بارود دسینگنگ اے ۔ارا ننا زند نا ہر زریعہ اے ہر گواڑخ اے اشنگ اے ۔مہر بشخوکا چلتن و بولان داسا موت بشخنگ او ۔دا سردار نواب اک بیرہ ننا مش تا خل تے بہا کننگ افس بلکہ ننا زندگی تا سودا خلنگ او ۔ننا گواڑخ آتے امو دوا دارو تے بہا کننگ او ۔
لمہ جان ننے دافتے توروئی مریک نہ تو ننا زند نا عذاب تو جوڑ مسونو دا،
بروکا نسلاک ام گواڑخ آتان محروم مرور ۔صرف بارود نا گند اور موت نا گوازی خنور ننے توروئی مریک تا لمی ۔
تینا گواڑخ اتے بچفوئی مریک داسا۔
او کنا مار داتو جوان مننگ اف ۔
بائد کہ دا ڈیہہ نا رکھ کے زیبدار انگا گواڑخ آتے رکھ کے تینا سنگت آتو اوار کوشست کبو ۔
بھلو سوچ سے ان پد دلوش او اس کرے بش مس ۔
ارانگ مار داسا تو بسوس دم درینگوک اس ۔
او لمی سنگت درویش اے خنیو ۔بریوا ۔
مچٹ اورے ان پد بس تو ارغ ام کنگ پین سوچ سے ٹی اس ۔
ارے اسکا تغ الو تا اورے آن پد تغ بس تا تو تغ ٹی خنا ہر کنڈا گواڑخ آتا بہار اے ۔صوب نا اینو وختی سما کرے تو بش مس ۔چاہ ٹی ارغ اس کنگ ۔چوٹ تے بلوچی بینا ۔گڈی تینا کرے ،کاٹم ء دستار اس تفے ،دیوال ء ٹنگوک ڈھاڈری ارفے تو مش ٹی اسٹ اس ۔صفا کرے تا کونج سے ٹی دیر والا کلی خلوک اس اودے ام کوپہ تخا ۔مچٹ بارن ارغ پلو ء تفے رخصت کرے پیش تما ۔مچٹ مونی سنگت تا درویش مالو ان سلوک اس ۔روان مسور چلتن نا کنڈا ،ہتم نا دے تے ٹی ام چلتن نا کاٹم ء برف آک دستار ام بار تفوک اسر ۔کاٹم تا برزا اس امودے پین کہ ورناک اونا رکھ کے روان اسر ۔
تیرمہ و چلہ اک گدرینگسا کریرا لیکن دلوش و درویش دا سیاہ مار تے چلتن ء بارود دسینگ کہ التویر ۔
لنگڑی ،ملاسی ،نت شپادی ،یخ آک ،باسنی اچ اس ام گواڑخ تے واپس اتینگ نا کسر ٹی اوفتا ہمت شیف شاتو ۔
اسے دے اس لنگڑ ملاس دم درینگوک دلوش و درویش گواڑخ آتا خننگ نا تغ ٹی گم اسر تو ناگمان ان اوفتا زی ء لغور و دشمن اس زی آن بارود نا پر کرے ۔
اوفتا زگر انگا دتر چلتن نا مش ٹی وہسا خل تان مریسا دامان ٹی جزب مریسا کرے۔ایکان ہتم نا دے پاش کرے تو ہر کنڈا خیسن انگا گواڑخ آک دامان ء زیبدار کریسور ۔
کل پو مسر کہ گواڑخ آتے واپس امر اتوئی مریک ۔دلوش و درویش نا ٹولی پین بھلن مریسا کرے گواڑخ آک ہر کنڈا ردینگ او داسا ۔چلتن و بولان ٹی گواڑخ آک گواڑخ تو خوش او ۔اسے ایلو نازیفنگ او ۔۔۔۔