تخلیق نا مرک و زند..!
نوشت: زامران دیدگؔ

ادب نا ماتمی آ چیرگیج آ کہی وار بنگُنن کہ فلان ادیب جہان فانی آن رخصت کرے ولے اینو اسکان کس دا بابت گپ اسُل کتو کے فلان ادیب نا تخلیق ساہ تِس زند آن مرک نا پلویڑ اٹ اِنا۔۔۔!!!
تخلیق امر ساہ ایتک……..؟
دا سوج نا ورندی کِن اول دا سوج نا ورندی ءِ پٹن تو زبر مروئے کہ تخلیق کار نا اولیکو مِزل انت ءِ…..؟
دا سوج نا ورندی اونا تخلیق نا کسر مُرغن ہم کننگ کیک اندن گونڈ ہم انتئے کہ اگہ دانا ورندی اٹ تخلیق کار پائک کنا مِزل زیبو ءِ نازیفنگ نا ء،ِ زُلف نا اسیری، وفا و دغا، مہر و نفرت، جتائی و اواری یا وطن ءِ نازیفنگ نا ءِ ایلو پارہ غا تینا دڑد آتے تالان کننگ نا ءِ یا تینا ڈیہہ نا ڈُکھ آتے درشان کننگ نا ءِ تو اگہ ورندی صنم، مہر و مابت مس تو…… اگہ زیبو اونا نصیب ئٹی مس تو ننا فلان شاعر سنگت نا مِثل اٹ او بیرہ تینا متکنا شاعری تے فیس بُک آ شینک کننگ اسکان سلوئے و اونا شاعری نا رُدوم انداڑ اسکان سلیک. اندن اگہ ورندی وطن نا نازیفنگ کنا تخلیق نا مسخت ءِ تو او ہمیش ملاس سلو ءِ، نوشت نا کسر ٹی انتیکن دا ڈیہہ ئنا گڑتی ٹی تخلیق کار آتا نسل آک ایسر مسُر ولے دائسکان کِن دانا حق نوشت نا تلّہ ءِ ادا متنے…… ای داڑے کس نا تخلیق ءِ شیف خلنگ افٹ بلکن وطن نا مابت اٹ تخلیق کننگ اخس زیات مرے اُست جم مفک۔
ہیت نا مسخت دادے کہ تخلیق کار نا وژن مِزل اخس بھلن مریک ہموخس زیات چرجوئی کروئی تمک اندن تینا دڑد آتے بیان کننگ تخلیق نا مسخت مس تو کناخڑک ءِ اوہم پیری تون اوار اوار خل اس مرسا دا تیوی غاتے گیرام کریسہ تینا تخلیق ءِ مرک نا باہوٹ ئٹی ایتک ولے ہراتم کہ وطن نا ڈکھ آتے درشان کننگ تخلیق نامسخت ءِ اُست اٹ تخنگہ گڑا تخلیق نا وجود ہمو آسکوہ نا مثل اٹ مروئے کہ زرس در اَس کنے رسینگہ کہ تینے شابیت آ ڈغار آ تالان کیو، اندن ’’وطن بلوچستان‘‘ ناڈکھ کس آن ڈھکوک اف اگہ داڑکن کس تینا نوشت ءِ ندر کیک تو دا ہم بھلو گڑاس ءِ انتئے کہ ساہ نا تننگ اگہ وس آن پیشن ءِ تو تینا وطن نا کوکار ءِ قلم نا چشخ آن تالان کننگ ہم بختاوری ئسے…….. داڑان تا مرک تخلیق نا ملاسی ایسر مفروئے۔
اولیکو سوج نا نیم ورندی دو بس کہ تخلیق امر ساہ ایتک اودے زند امر دو بریک تخلیق کار نااولیکو مِزل انت ءِ ۔۔۔ای وطن نا مثال دا سوب آن تسوٹ کہ کناخڑکا وطن آن بھلو دازمان ہچو مِزل اس نوشت کِن اف ہرا نوشتکار ءِ ہر مروکا ظلم، ہر حادثہ آن نوشت کِن بیدار کیک ولے دا سوج نا پورا ورندی ہمو تم بریک کہ وطن کِن نوشت آن گُڈ تخلیق مروکا مواد ءِ ہراڑ اسکان دیک یا تخلیق کار نا نوشت اس تخلیق کننگ آن گُڈ اودے امر زندہ تخوئی ءِ……. دا زمان تخلیق کارآ تون اوار شینک کننگ نا کسر آک ہم گیشتر او دُن کہ ننا اسہ دانشور ءُُ سنگت اس پائیک ’’دا زمان کنکن کُل آن بھلا گڑا انٹرنیٹ نا ءِ انتئے کہ تدوکا قوم آتون خاص کر غلام آ قوم آتون ہچو دنو چیرگیچ اس پان یا جاہ اس اَلو کہ ہراڑان اوتینا کُوکار ءِ تیوہ غا جہان آ سر کننگ کروسُر، نن نا اومیت اسُل مفن بلکن شُکر کین کہ ننے “انٹرنیٹ” نا در نصیب ءِ.‘‘ ای ہم اوڑتون امنّا کیوہ، تخلیق کار آتیان گیشتر خاص کر ننا براہوئی ادب نا نوشتکار تا سوج اندادے کہ زو اس ای تینا نوشت نا کچ ءِ کتاب اِسکان دیو کہ ای اسہ کتاب اسینا خواجہ مریو تاکہ براہوئی ادب اٹ کنا پِن جہی مرے، مچٹ بالا مرے ولے ہراتم کہ کتاب نا شینک کننگ نا مرحلہ آ سر مریک تو لازم گپ ئسے کہ شینک کننگ نا چرجوئی بھاز سخت ءِ ہرا ادیب ءِ غریبی پلویڑ اٹ ہلکُنے تو اوڑکن گیشتر غم اس مریک ایلو ادارہ تا پارہ غان بے مہری تینا جاگہ ٹی………. اگہ کتاب نا تبصرہ تا گپ کین تو کہی تُوہ کتاب آ تبصرہ کرفنگ کِن لگیک داڑان نوشتکار ادب نا در آن نا اُمیت مرسا تخلیق ءِ کم کیک بھاز آک تو تخلیق ءِ ہلانو او ہم دا سوب کہ کتاباتے نوشتہ کرین ولے کس چھاپ کتوتا گڑا انت کِن لکھنگ اُن……..؟؟
تو داڑے تخلیق ساہ تِس مرک ئنا گواچی مس. مِزل کتاب ءِ تو کتاب نہ مننگ نا سوب دا وڑ تخلیق کار ءِ کُنیک دا آزموندہ ئسے……… خاص کر ورنا آ نوشتکار آک بھاز چسپان چسپان تینا تخلیق ءِ کتابی کچ اسکان دیرہ، آن اوفتیان ہم گلہ اف انتیکن دا اوفتا جستجو نا بشخ ئسے کہ اوکتابی کچ اسکان کم وخت اٹ تینا تخلیق ءِ دیرہ بس ادبی ادارہ آک اوفتے نا اُمیت اسُل کپس کہ اوفک ہمیش تخلیق نا کسر آن تینے چَپ کیر……… آن تخلیق ءِ کتابی دروشُم تننگ کِن معیاری مننگ نا شرت لازم مرے.
ولے باز آ تخلیق کار آک اُست آ خل تخسا دا قول ءِ تینتون کیرہ کے ای تخلیق کتاب کِن کننگ اَفٹ بلکن ای تو تخلیق ءِ تینے آ فرض سرپند مریوا…… گواچنی ہم اندن سرپند مننگ ہم دانشوری ءِ انتیکن تخلیق نا عمل ہر بندغ نا وس اٹ اف دا ہرے اللہ تعالٰی ناتروکو ٹیکی ئسے ہراکہ تخلیق نا گُر ءِ اسیکہ سرپند مریک تو اوبائیدے تینے آ دادے فرض سرپند مرسا نوشت نا در ءِ اسُل یلہ کپ، وا ہمو گپ مریک کہ مِزل ءِ سوگو کننگے تو نوشت ہمیش زندہ سلیک……. اینو نا دا نوشت ہرادے کہ تخلیق کار تیکن لکھان اُٹ اونا ہم سوب دادے کہ کنے تینا وطن نا ہر گڑا نا گڑتی ءِ، کنا وطن نا نوشتہ کار اس نوشتہ کننگ ءِ یلہ کے تو داہم وطن کِن دڑد ئسے…….
دا نوشت اسہ خواست ئزے ہمو نوشتکار آتیکن ہرافک تخلیق ءِ یلہ کرینو اوٹی چائے شاعری مرے یا نثر. دنکہ ای کوشست کیوہ کنے آن نوشت ہمیش کِن سلیپ دانا خاطر ای ہردے نوشت کیو کپر اسہ وار تینا نوشتہ کننگ نا جاگہ غا کاوہ تولیوہ قلم دوٹی کیوہ ورخ اس مونا تخیوہ ساعت اس جوان خیال آتا کُمب اٹ دڑیوہ……… وخت اس اندن ہم بریک کہ کنا خیال آک ورخ نا دشت ءِ اسُل سیرآب کننگ کپسہ ولے وخت اس ۔۔۔۔۔‘‘ پاننگ نا مسخت دادے نن تخلیق ءِ برجاء تخن و ننا تخلیق کہ مِزل اولیکو شڑط ءِ و اندن لمہ وطن نا دڑد آتیان ننا تخلیق کار، نوشتکار بے پام مَف.

بندغ نا حق آتا رِد اٹ اگہ نن متکنا زمانہ غا نگاہ ئس شاغن اُرن گُڑا دا حال ئس کہ سیاسی آزاتی یا آزاتی نا خاطر کن اسہ جاہ مننگ، و ایلو بھازا گڑاتا بابت ہیت کننگ تینا جاگہ غا ولے بندغ آتے زندہ مننگ نا ہم حق اَلو۔ بادشاہ، خلیفہ ،حکمران یا مُلک نا سڑدار نا زبان آن پیش تموکا لفظ قانود ئس۔ او تینا مرضی ٹی فیصلہ کریرہ کہ دیرے زندہ مننگ نا حق ارے دیرے حق اَف، ہرا طاقتور مروس ہمودے حق ئس دنکہ اردو ٹی پارہ ” جس کی لاٹھی اس کی بھینس” اگہ نن پان کہ جنگل نا قانود ئس گُڑا رد افن۔ ہرا زور آور ئس ہمو بادشاہ ئس، بندغ نا قدر ساہدار آتیان زیات اَلو۔
اندن اندا ڈول مصر نا متکنا تہذیب آ اُرن ہمو زمانہ نا بندغ آتا قدر و قیمت اخس کم ئس دا گِڑا ننے اہرام مصر آن معلوم مریک کہ داڑے کاریم ٹی اخس بندغ آتا جان ضائع مس، دا اہرام نا برزائی 450 فٹ ءِ، دانا جوڑ کننگ کن ہرا خَل کاریم ئٹی اتنگا دافتا غُٹ نا وزن 4883،000 ٹن ئس دا غٹ ءِ ہمو وخت ئنا مزدور لاچار آک دریاب نیل آن تینا کوپہ غاتیا، تینا دوتیٹ ایسُرا اندافتا اتنگ نا سوب آن ہزار آ بندغ آتا قیمتی آ جان آک ضائع مسُر انتیکہ دا مزدور آک دا خل تے بَڈ کریرہ کسر ٹی تمارا تیلانک کنگُرا گڑا بھازاک کسر ٹی کسکرہ ہم، داخس بندغ آتے تکلیف تننگ یا جان تا ضائع مننگ نا سوب بیرہ دا ئس کہ مصر نا بادشاہ کن اسہ جوانو محل ئس جوڑ کروئی ءِ۔ بیرہ انداڑان معلوم مریک کہ بندغ نا قدر و قیمت اخس ئس۔
ایت دا اَف کہ بیرہ مصر ٹی بندغ نا قدر و قیمت اَلو بلکن پین بھازا تہذیب و قوم آک اریر ہرافتیٹی انسانی حق آتا اندا حالیت ئس، تاریخ ٹی بریک بھازا قوم آک تینا دیوتا ءِ راضی کننگ کن یا بھازاک تینا بادشاہ ءِ خوش تخنگ کن ہزار آ بندغ آتے غلامی نا پِن آ کسفنگ آن پدی چَک خلتویرہ داڑاسکان کہ رومی قوم ہرا غٹ آن زیات تہذیب والا قوم پاننگ مسکہ او دا گڑا ٹی کس آن کم اَلو ولے داڑے سوج ئس ودی مریک کہ آیا دا ظالمانہ خونخوار انگا دور ئٹی کس اس دافتا خلاف توار ارفینگ کتن ءِ گُڑا دا رِد ئٹی اگہ بنی اسرائیل نا تاریخ خواننگ مرے معلوم مریک ہمو دور ئٹی بھازاک دانا خلاف توار ارفینو بلکن توار ارفنگ تون اوار مخلوق ءِ بندغ آتا حق آتا تعلیم ہم تسونو۔ بنی اسرائیل قوم ٹی دن انگا بندغ آتا زی آ ظلم کریرہ اوفتے کسفیرہ ہرا وڑ ئنا ظلم اوفتا مِلی تیٹ بسکہ اوفک کریرہ، داٹی انبیاء، رسول، مبلغین دا غٹ اندا رِد اٹ ظلم نا گواچی مسُرہ۔ بندغاک ساہدار آن ہم گندہ تر جوڑ مسوسُر ہراک دا ظلم آتا خلاف ہیت کریرہ دافتیا ہچو اثر ہم تمتوکہ اوکان گڈ ہم بندغ نا تزلیل و بندغی نا زی آ ظلم برجاہ ئس۔
بندغی حق آتیٹ اسہ حق اس دادے کہ بندغ ءِ تینا خیال آتا درشانی کننگ و عقیدہ نا آزاتی مرے، دا ارتوم آتا آزاتی بندغی حق آتیٹی بنماسی اہمیت تخرہ یعنی تینا خیال آتا درشانی کننگ و عقیدہ نا آزاتی گُڑا دا رِد ئٹی نن جہان نا تاریخ آ اُرن ننے معلوم مریک کہ ہمو وخت آن بندغ آتا زی آ اندا اِرا گڑانا سَوب آن ظلم کننگانے انداخس کہ اوفتے اندافتا زی آ کسفنگ ہم مسونے۔ سقراط نا نن مثیال ءِ ہلین کہ یونان ٹی سقراط نا وڑنگا فلاسفر آتے 993 قبل مسیح ٹی اندا جرم ٹی زہر نا پیالہ ئس تننگا کہ او تینا مخلوق ءِ آزاتی ٹی ہیت کننگ و سوج ارفنگ نا پاریکہ۔
تاریخ نا خواننگ آن معلوم تمک کہ متکنا دور ٹی اخس کہ قوم مسونو اوفتیٹی بیرہ اِرا قوم یونان و روم قوم اندنو مسونو کہ ہرافتیٹی دیخہ بھاز بندغی حق و شاری حق آک تننگ مسونو، یونانی قوم نا دور اصل ٹی رومی قوم آن مُست بریک گُڑا یونانی قوم ئٹی بندغ ءِ دیخہ بھاز شرف تریسہ اوفتا حق ئنا خیالداری تخارہ انداڑان رومی قوم ہم یونانی تیان متاثر مریسہ اندن بندغ نا حق آتے پہہ مریسہ دیخہ بھاز عمل کرینو۔ دنکہ ایچ جی ویلز پائک کہ” اہل یونان جہان نا تاریخ ئٹی اولیکو ریپبلکن ءِ کہ ہرا نظر ٹی بریک”۔
بندغی حق ءِ ہلنگ اودے کاریم اٹ ہتنگ کن خود اختیاری اولیکو شڑط آتیٹی بریک۔ خود اختیاری آن مراد جمہوریت۔ چاگڑد ءِ ہرا وختا جمہوری رنگ تننگ نا کوشست کننگک اندن سمجھ کہ دا بندغی حق آتا اسہ کوشست ئسے۔ تاریخ نا پنہ غاتیٹی اِرا گڑا ننے نظر بریک او داد ءُ کہ جمہوریت آ سلینگ کن و جمہوری حق ہلنگ کن غٹ آن مُست جدوجہد کروکا
یونانیک مسونو۔
بندغ و بندغی ساہ نا ذلیل کننگ و بنماسی حق آتیان بندغ نا بے شرفی نا تنیا دا مثیال آک یا دا تہذیب آک اَفس بلکن بھازا پین تہذیب و قوم آک اریر ہراڑے بندغی نا شرف، قدر و قیمت نا اندا حالیت مسونے بلکن بھاز جاگہ غاتیا دافتیان زیات ہم مسونو۔
تہذیب مصر نا دا دود ئس کہ بھلا بھلا سردار آتا کہنگ آن گڈ اوفتا زائیفہ و غلام آتے ہم کسفنگ مسکہ اونا سوب دا ئس کہ سردار ایسر مس گُڑا اوفتا زائیفہ و غلام آک ہم ایسر کننگ مریر انتیکہ داسہ اوفتا سردار نا کہنگ آن گڈ اوفتے زندہ مننگ نا حق اَف۔
ولے متکنا زمانہ ٹی داخس بندغ آتون ظلم، بے دادی و تادی آن گڈ ہم جہان ئٹی ہمو وختان بندغی حق اکن جدوجہد کننگ نا بناء مس ہرا وختان جہان ئٹی اولیکو بندغ ودی مَس اندن جہان مُستی ہنیسہ کرے اوڑتون اوار اوار بندغ ٹی ہم شعور بریسہ کرے و بھاز جاگہ بندغ آتے اوفتا بھاز کم حق تننگ مسکہ و بھاز جاگہ بندغ شعور نا زی آ تینا حق اکن جدوجہد کریکہ گُڑا نن خنینہ دا بندغی حق ئنا دوئی کننگ جدوجہد دائسکان برجا ءِ و اندن مُستی برجا مرو.

اسہ جنگی حکمت عملی اس ٹہیفنگ آن مُست ننا اولیکو زمہ واری و خُلیس تینا سنگت، سیال، ہمسایہ غاتا و تینا قوم نا رَکنگ مرے، انتئے کہ اندا ننا بندغاکو، ہرافتا نیامٹ مریسہ نن دُژمن تون مُون ایتنہ. ننے آن چَپ دُژمن تو داڑے پین تا نیامٹ جنگ کننگ ءِ. ہراڑے او مخلوق ءِ غیر مہذب و بہوش سرپند مریک. ہرافتا زند ئنا بابت اودے ہچ پرواہ اَف و داڑان زیات دا کہ دُژمن تون ہر وڑ ئنا وسائل ساڑی ءُ، اوڑتون اسہ روایتی آرمی ئسے، نیم فوجی دستہ ارے، منظم ءُ پولیس اس ارے و حوال کاری کن ڈھکوک ادارہ و جاسوسی نا جال ارے.
ننا و کوزہ گیر برطانیہ نا نیامٹ تیوی آن بھلا فرخ دادے کہ “او دا سرزمین نا خواجہ اَف بلکن بیدس بَٹنگ آن بروکا کوزہ گیر ئسے، ہراڑتون داڑے ہڈ کننگ کن ہچو تاریخی و اخلاقی سَوب اس اَف.” داڑان بیدس تیوی آن بھلا فرخ دادے کہ آزاتی نا جہد کار آتا مونا دُژمن نا سپاہی تون ہچو اخلاقی خواست، خلقت نا دوستی تخنگ یا آزاتی اَف. کوزہ گیر برطانوی فوج نا تنخواک، کُن و خَور، سلاء و راشن تیوی آک برطانوی مخلوق نا ٹیکس آتیان بریک، ہرافتیان ٹیکس تو ہلنگک ولے دا جنگ آک اوفتا زَر آتیٹ اوفتا امنّا کننگ آن بیدس بناء کننگرہ. و نن تینا مخلوق آن بے پرواہ و بے پام مننگ کپنہ. ننا ہر اسہ باسک، پورہ حمایت مخلوق آن دوئی کیک و نن مخلوق آن بیدس دا جنگ ءِ کننگ کپنہ.
ننا ہر جہد کار تحریک نا بشخ تینا مرضی تون مریک. تینا قومی مسخت، سیاسی آزاتی و نظریہ، تینا مخلوق کن چاگڑدی و معاشی آزاتی و انصاف نا احساس ہمو اسٹ آ سَوب ءِ کہ اسہ بندغ اس ننا دا تحریک نا بشخ اس مریک. داڑان چَپ کوزہ گیر فوج نا اسہ سپاہی سیتون ہچو آزاتی اس مفک. اودے پاننگک کہ او ہراتم خاچہ، ہراتم بش مرے، ہراتم جنگ کے و تینا فارغ آ وخت اٹ انت کے.
اسہ جہد کار اس بیدس اسہ خاص زمہ واری سینا ایسری تننگ نا نیامٹ یا اسہ فوجی کاریم ئسے نا وخت آن بیدس، زیات وخت تینا مرضی نا خواجہ مریک. دا خاطر آن اونا کوپہ غاتیا دا آزاتی زمہ واری شاغک کہ تینا آزات منشی ءِ ہمیش جُوان کاریم اٹ ہتے و ہچبر ہم دُنو وڑ اس کپ ہرا ننے تینا مخلوق آن مُر کریسہ دُژمن نا کاریم ءِ کے.
دا وخت اسکان دا ہیت پاش مرے کہ ننا زمہ واری بیرہ دُژمن نا زیات آن زیات کارندہ غاتے خلنگ اَف، بلکن داڑان زیات بھلا ذمہ واری مخلوق نا تہہ اٹ زیات آن زیات دوستخواہ ودی کننگ ءِ، کہ او ننے انداخہ طاغت بشخر کہ نن دُژمن نا مُونا پین دئے سال جنگِ آزاتی ءِ سرسہبی تون برجاء تخنگ کین، ہرا گُڈ سر اٹ دُژمن نا بے سُہبی و اسہ آزات ریاست ئسے نا ہڈ تننگ آ ایسر مرے.
تحریک ہمیش ننا کاریم تیان و تعلیم و تربیت نا کمک تون روان و سلوک حمایت تون بیرفوک مرے و ہمیش دا کوشست برجاء مرے کہ سلوک حمایت ءِ روان آ حمایت اٹ دُنکہ جنگی گڑاتا ڈھکوکا، تحریک نا باقاعدہ باسک یا تحریکی اخبار و پمفلٹ آتا بشخ و بانٹ و ایلو تا دروشم اٹ مٹ کننگہ، کہ ننا و دُژمن نا نیامٹ اسہ سوگَو ءُ رَکوک ءُ چِشخ اس ساڑی مرے ہرا دُژمن نا ننے مخلوق آن جِتا و مُر کننگ نا پالیسی و حکمت عملی ءِ پرغنگ کے. نن خلقت نا حمایت نا اخس کہ رَکوکا چِشخ آتے تینا ایب کیب اٹ ہڈ تننگ کرون دوارہ دا دُژمن کن ہموخہ سخت مریک کہ ننے اسکان سر مننگ کے و دا ننے ٹی پین زیات لائخی ودی کیک کہ پین زیات رَوان مخلوق نا حمایت ودی کننگ کین.
دا خننگٹ بسونے کہ دا تیوی آ عسکری و سیاسی ہیل تِس و پَنت آتیان بیدس ہم اسہ پوسکنو باسک ئسے دا سرپند کننگ و معلومدار کننگ الّمی ءِ کہ جیل و بند، سر و سوج، معلومداری کشنگ اندنو گڑا ءُ ہرافتیتون اودے دے ئنا دے اس مُون پہ مُون مروئی تمک. اندا خاطر باسک آتے دا ہیل تننگ کہ دزگیر مننگ آن گُڈ اوفک امرو گڑا سیتون مُون پہ مُون مرور و سر و سوج تون امر مُون تننگ مریک.
سَر و سوج تون مُون تننگ:
۔۔۔۔۔۔۔۔
1. دزگیری:
زیات تر باسک آک فوجی آپریشن آتا وختا دزگیر مریرہ، دزگیری باسک آتیکن اسہ دَک اس مریک، ہرا فریشانی و مِلی آ زور شائنگ نا حالیت اسکان سر کیک. دزگیری آن گڈ ہر باسک اندا سرپند مریک کہ او بے سُہب مس، دا سرپند مننگ اوٹی مایوسی ودی کیک. دُژمن دزگیر آ باسک نا مایوسی نا دا سرپندی ءِ جُوان پہہ مریک، اندا خاطر دزگیری آن گڈ زوتس او باسک نا اندا نزوری آ جُلہو کیرہ و ٹُوک، شغان و کرینگ آتا زریعہ اٹ اودے پاریسہ کارہ کہ “نی اسہ چُنا ئسے ئُس، نی تینا بے لائخی نا سَوب آن دُن زو ہلنگاس، نی تو ارٹمیکو درجہ یا اوکان ہم کم گندہ تر جنگجو ئسے…”
دزگیر کننگ نا وختا، دُژمن بھاز سختی تون کاریم ہلیک، کہ اودے بناء آن خُلیفنگہ و اونا مزاحمت ءِ پرغنگہ. زیات تر دزگیر مروکا باسک ءِ بدو حالیت اسیٹ گِریسہ فوجی گاڑی تیٹ دِکّہ تریسہ سوار کننگک. زندان نا پارہ غا دریسہ کسر اٹ دزگیر آ باسک ءِ لَغت و مُشت کننگک، کرینگ تریسہ اودے بے شَرف کننگک. زندان اسکان سر مننگ آن گُڈ ہم اودے گِریسہ، لَغت و مُشت خلیسہ زندان اٹ بند کننگک.
دزگیری نا حالیت اٹ اسہ باسک اس انت کے:
۱. دزگیری نا حالیت اٹ تیوی آن الّمی آ ہیت ہرا اسہ باسک ئسے تینا مِلی ٹی شاغوئی ءِ کہ نی اسہ انقلابی لشکر ئسے نا باسک ئسے ئُس و دُژمن نا فوج نے ہلنگ ءِ، ننا بیرہ اسہ مسخت ئسے، نی حق ئٹی ئُس و دُژمن حق لُٹوک ئسے. نی تینا فرض ءِ ایسری تننگ اٹ ہلنگانس و دزگیر مننگ ہچو شرمندئی و بے شرفی اس اَف.
۲. نے تینا مِلی ٹی دا ہیت ءِ جُوان ہندی کروئی ءِ کہ نیتون انت وڑ مننگ ئٹی ءِ، دافتے ماہرین آک ٹہیفینو اندا خاطر آن کہ نے پرغنگ مرے و نا رہی آ انتس کہ تنظیمی راز اریر اوفتے کشنگ کیر.
۳. دُژمن نے بے دادی و ہیت آتیٹ بَچیفک. اگہ اسہ باسک اس دزگیری نا حالیت اٹ مایوسی ٹی مِین ہنانے گڑا او مالو آن پِننگ نا ہد و ئویل آتیا سر مسونے، ہرادے دُژمن سرپند مریسہ زوتس تینا حق اٹ کاریم ئٹی ہتیک. ہر باسک ءِ تینا مِلی ٹی دا ہیت ءِ تخوئی ءِ کہ او ہم دزگیر مننگ کیک و ہراتم او دزگیر مرے، اودے بد و سخت آ حالیت کن ذہنی وڑ اٹ تیار مروئی ءِ.
2. سَر و سوج:
دزگیری آن گڈ باسک ءِ اسہ مُرغنو وخت ئسے اسکان کوٹھڑی ٹی تنیا ہِلنگک، دا نیامٹ سر و سوج کروکاک و ایلو کارندہ غاک وار وار آ بریسہ اوڑا غُرغشرہ و کرینگ تریسہ کارہ. دا نیامٹ باسک آ بے دادی ہم کننگ مریک. اندا نیامٹ اونا اُورتا نشان آک ہم ہلنگرہ و اوڑان سوج آک کننگرہ. اونا پِن، اُرانا ڈَس، تعلیم، نوکری و ایلوفک، ہر معلومداری اوڑان سوج کننگک. داڑان گڈ دزگیر آ باسک ءِ اسیکہ وا بند کننگک و اندا نیامٹ سر و سوج کروکا کارندہ غاک اونا بابت تیوی آ معلومداری تے مُچ کیرہ، خاص وڑ اٹ اوفک ہندی آ پولیس آن اونا بابت تیوی آ معلومداری تے دوئی کیرہ. دا نیامٹ سر و سوج کروکا کارندہ غاتے سما تمک کہ دزگیر آ باسک ہرا نظریہ آتا خواجہ ءِ و اونا ہڷ و تس دیر دیر تون ءِ و اونا بابت اسہ فائل اس جوڑ کننگک. زیات تر سر و سوج کروک آتے اندازہ مریک کہ دزگیر آ باسک بیرہ تحریک نا دوستخواہ ئسے، سیاسی باسک یا سلاء بند جہد کار. اوڑان گڈ سر و سوج کروکاک کوٹھڑی ٹی پیہسہ دزگیر باسک آ ہر وڑ ئنا کاریم تا دُوبہ ءِ خلیرہ. اگہ اوفتون ہچو شاہدی اس مف گڑا اوفک بھاز آ تینا مُونا کاریم تا دُوبہ ءِ خلیرہ.
دا تینا مُونا دُوبہ غاتا خلنگ نا مسخت، باسک نا مِلی ٹی خُلیس و احساسِ گناہ ودی کننگ مریک. اگہ سر و سوج کروک آتون شاہدی یا سوگَو ءُ شَک اس ساڑی مرے، ہرانا زریعہ اٹ باسک ءِ کاریم ئسے تون اوار کننگ مریک، گڑا ترندی و بے دادی نا بناء زوت آن مریک. دا زور شائنگ ترند آ نفسیاتی و بدن نا بے دادی نا دروشم اٹ کننگک. دا نیامٹ اودے گندہ و سختی انگا بے دادی آن گدریفسہ باسک آ زور شاغنگک کہ او منّے، اودے دا اندن نشان تننگک کہ سر و سوج کروک آتے تیوی آ گڑاتا سما ءِ. اگہ اوفک بے دادی آن بیدس ہم ہچو منّوک ءُ بیان اس دوئی کننگ کتور، گڑا اوفک منہ ساعت کن دزگیر آ باسک ءِ یلہ کیرہ و دا تَڑی ءِ تریسہ کارہ کہ اوفک اسیکہ وا برور و پین گندہ و سخت ءُ بے دادی کریسہ اوڑان تیوی آ ہیت آتے کشیفور و تَڑی ایترہ کہ اوفک دا باسک آن زیات سوگَو آ بندغ آتیان تیوی آ ہیت آتے کشانو.
زیات تر وخت، دیخہ ساعت آن گڈ پین سر و سوج کروک کُوٹی ٹی پیہرہ، بھاز وخت، اوفتا دوٹی دا دزگیر مروکا باسک نا بابت اسہ فائل اس مریک. اوفک بھاز سنگتی نا ڈول اٹ مُونا بریرہ و ہمدڑدی کیرہ و پارہ کہ اوفک بے دادی کروکا سر و سوج کروک آتا اسل حق ئٹی افس، اوفک پارہ کہ مالو نا سر و سوج کروکاک اسل گنوک و نفسیاتی ءُ، اوفک یخین تریفنگ نا کوشست کیرہ کہ اوفک کوشست کننگو کہ ہمو “گنوک آ سر و سوج کروک آتے” بَننگ کن ہلیپس انتئے کہ اوفک بے دادی کریسہ کسیفنگ ہم کیرہ. اوفک ہر مننگ کروکا لَوز و وڑ آتے کیرہ کہ دزگیر مروکا باسک ءِ دا یخین تریفر، کہ او اونا ہمدڑد ءُ کہ او اوفتیا باور کننگ کے و او ہمدڑدی تون کوشست کیرہ کہ باسک ءِ منّیفنگہ.
اوفک وار وار آ دا ضمانت ءِ تننگ نا کوشست کیرہ کہ اگہ دزگیر آ باسک ‘منّے’ گڑا اوفک ہمو “گنوک آ” سر و سوج کروک آتے اونا کُوٹی ٹی پیہنگ کن ہلیپرور، انداڑتون اوفک دا تڑی ءِ ایترہ کہ اگہ اوفتے ہچو گڑاتے کننگ نا “مننگ” نا بیان رسینگتو گڑا دوارہ او دزگیر آ باسک نا ہچو کمک اس کننگ کپسہ و دوارہ بے دادی تون سر و سوج کروکاک واپس بریرہ و اونا ساہ ءِ ہم ہلنگ کیرہ. اگہ باسک “مننگ” آن نمّن مرے گڑا دوارہ او اندا نشان ایترہ کہ اوفتے بھاز مایوسی مس کہ اوفتیتون ہچو کمک اس متو. او مدانو چانپوڑ خلیسہ دزگیر آ باسک ءِ دا پارہ کہ او منتواری مرے کہ اودے مرک ئنا دُو آن بچفنگا و کمک نہ کریسہ دزگیر آ باسک بھاز نا شکری نشان تننگ ءِ.
داڑان گڈ سر و سوج کروکاک اسہ پوسکنو فائل اس ملیرہ و اودے دزگیر آ باسک نا مونا زی زی آن خواننگ ءِ بناء کیرہ. داٹی کیزی نا تدوکا وخت، کاریمک داڑاسکان کہ اونا رومانوی زند ئنا بابت ذاتی معلومداری تے اسکان خواننگ ءِ بناء کیرہ. دا معلومداری زیات تر اونا سنگت آتا، اسکول، روزگار نا ہند، خاہوت، زائیفہ یا مابت کروکا مسڑ سنگت آن دوئی کننگرہ یا گڑا لَس مخلوق نا ہند آتیان اونا بے پامی تیان کروکا ہیت آتیان ہلنگرہ ہرافتے ہر جاہ تولوک آ سرکاری حوالکار آک مُچ کیرہ. یا اونا بابت متکنا کیزی تیان ہلوکا معلومداریک ہم مننگ کیرہ. دا معلومداریک اندنو ڈول اسیٹ مونا ہتنگرہ کہ او دزگیر آ باسک ءِ خلیس اٹ شاغر، اودے اندن لگہ کہ اونا بابت او تیوی آ گڑاتے چارہ کہ اونا تینا سنگت و تنظیم آ باور کننگ پنّے. داڑان بیدس اگہ واہم دزگیر آ باسک منّپ گڑا دوارہ اوفک اودے تنیا ہلیسہ کارہ، ولے داڑان مُست اوفک تینا پِن ءِ دا کیزی ءِ پارہ و پارہ کہ داسہ ہمو گنوک و بھاز بے دادی تون سر و سوج کروکاک برور ولے اگہ اودے گڑاس پاروئی ءِ گڑا کیزی اونا پِن ءِ ہلیسہ اودے خوائفنگ کیک و نن نا ساہ ءِ دا گنوک آ سر و سوج کروک آتیان بچیفنگ کینہ.
دیخہ اُرے آن گڈ اسیکہ وا منہ سر و سوج کروک بریرہ و او دزگیر آ باسک آ بھاز بے دادی کیرہ. او زوت آن دزگیر آ باسک آ جلہو کیرہ و ترندو بے دادی کریسہ اودے پارہ کہ “مالو نا اُست ہشوک آ سر و سوج کروکاک باسک آ کروکا کاریم تا مننگ نا بیان ءِ ہلنگ کتور ولے اوفک الّمی اونا باہ ءِ ملیفور.” او پارہ کہ ہرا کیزی داڑے منیتو، اودے خلنگانے.
داکان مونی بے دادی مُسہ ڈول اٹ مسخت اکن کاریم ئٹی ہتنگو:
اولیکو: بدن نا بے دادی:
بدن نا بے دادی لغت، مُشت، لَٹ تننگ، بدن نا بشخ آتے پرغنگ، ہُشنگ و پین اندنو دروشم اٹ کننگک.
ارٹمیکو: نفسیاتی بے دادی:
نفسیاتی بے دادی خاہوت، سنگت آتے و اونا ذات ءِ خلنگ نا تڑی، اودے کسیفنگ یا اونا خٹ آتا نیام نا نازرک آ بشخ ءِ کاٹ و اندن انگا تڑی تا دروشم اٹ کننگک.
مسٹمیکو: بے شرفی:
کیزی نا عزتِ نفس ءِ شیف خلنگ کن اودے لُوچ کریسہ ٹنگنگک، دا نیامٹ اودے گندہ ءُ ہیت پاننگک و کرینگ تننگک. دا حالیت اٹ اوڑان سر و سوج مریک، ہرا گھنٹہ آتے اسکان برجاء مریک. مننگ کیک دا نیامٹ کیزی نا اسہ سنگت ئسے نا دروغ نا منّوکا بیان ءِ مونا ہتنگک کہ او پنّے.
دا مُسہ ڈول نا بے دادیک بھاز آ دے تے اسکان برجاء مریرہ، دا نیامٹ کیزی ءِ خاچنگ کن بھاز کم ہلنگک، اگہ پَکار مس گڑا اسل خاچنگ کن ہلنگپک انتئے کہ تُغ نا کمبوتی نا سَوب آن کیزی بے پام مریک.
سر و سوج نا بھاز آ جتا آ وڑ و ڈول آک ہم مریرہ، دا گڑا دا ہیت آ اوننگک کہ دُژمن تون شاہدی و معلومداری اخس ارے. دا ہیت پاش ءِ کہ اگہ اسہ باسک اس اسہ کاروائی سینا وختا، یا سلاء و بمب آتون ہلنگک گڑا اودے مالو آن گناہگار گوندنگک. دنو حالیت اسیٹی ہچو منّوکو بیان ئسے نا پَکار مفک، دن انگا حالیت اٹ باسک آ زیات بے دادی معلومداری دوئی کننگ آن زیات اودے سزا تننگ کن مریک.
ہراتم سر و سوج کروک آتے ہر وڑ ڈول ءِ کاریم اٹ ہتنگ آن گڈ ہم منّوکا بیان دوئی مفک، گڑا دوارہ اوفک باسک ءِ بلیک میلنگ نا چَم اٹ پرغنگ نا بناء ءِ کیرہ. دا بلیک میلنگ تڑی نا دروشم اٹ مننگ کیک، او خُلیفنگ مریک کہ اونا بابت اندنو کسہ تالان کننگو ہراڑان اونا پِن بد مرو، دنکہ اودے پاننگک کہ نا تنظیم ءِ نادرست ءُ وڑ اسیٹ دا باور کریفنگک کہ نی ننکن کاریم کیسہ و بھاز آ سال آتیان ننا بندغ ئسوسہ. داڑان گڈ زَر ئتا جوفہ تننگ مریک. دزگیر آ باسک ءِ زَر تننگ نا سوغند ارفنگک. اودے پاننگک کہ اگہ او کمک کے گڑا اودے زَر، پاسپورٹ و رَکوک ءُ کسر تننگو دوارہ او ہراڑے است خوائک تینا دوست بروکو مُلک ئسے آ ہنیسہ تینا زند ءِ گدریفنگ کیک.
(برجاء ءِ…….)
…………………
[“یاتی: دا کتاب نا اُردہ بولی ٹی “نودبندگ بلوچ” مَٹ کرینے ہموکان براہوئی بولی ٹی مَٹ کننگانے.”]

ایلوک سال نا بناء نا خوشی ٹی گَٹ ءُ ہتم بریک تو ’’بادام نا پھُل‘‘ آتا سیل اکن کارہ کہ پُوسکنا سال نا بناء مننگ ءِ ولے……… وطن……. ننکن غم ئسے گڑتی ئسے…….. بروکا سال انتیکن ہنوکا سال اٹ نن دڑد ئتون اوار دُن ہم خنانک…… کہ نا سینہ آ بے کاٹم ءُ پُھل ہتم نا مُد آن وختی دشت، مَش، پَٹ و میدان اٹ تالان ئسُر ہراتا بِننگ ہم اُست خوائسکہ ولے ننادوک ……. ’’اَست اٹ ہم نیست..!! ‘‘ والا گپ ءِ….. تفوک ئسُر تفوک اریر دائسکانکن ننا قلم نا وڑ۔

سال بناء اٹ تو چندیک بازار اَٹ تینکن یخ ئنا بیرشت ہلیرہ ولے….. وطن…… لمہ وطن کنا اُست خواہک کہ نیکن شال اس ہلیوک ای نما لڑزوکا جوڑ تا لَوز آتیان جوان سرپندی اُٹ لمہ وطن نی پاروس کہ…… ہلہ کنا مالو نا شال تو ہرے پین امر کروٹ شال تے ای……. او شال داسا شال اس سلتو اونا پِن اٹ ہم “کوٹ” اس نظر بریک……. داکنا پاوال نا مخلوق نا دوی ءِ کہ کوٹہ پائک تے ولے اگہ ای اونا کوٹ ءِ ہلیو تو بد افک……. شال اٹ کوٹ نا راج ءِ ہمہ سیاہ آ کوٹ کہ ہرانا ایمون اَٹ نئے جُوانی خننگک نئے بدی خننگک…….. لمہ وطن کنے نیکن ہتم نا زیباغا رنگ آتا ڈول نا شال اس ہتوئی مریک ہراٹی بلوچی دوچ آک گواڑخ نا پُھل آتا وڑ ہمیش کن خرّن سلیرک، ’’امن‘‘ تہو دافتے اندن لاڈے لڈے نا چیچلوٹی ارفے کہ دانا خننگ تون خنک بیرہ گَل و بالی نا رنگ اَٹ رنگ ہلیر۔

ولے……. دا بیرہ تُغ ءُ ملوکا خن تا ہراتا پورو مننگ کِن نا ورناک تینا تُغ تے ہم درینو…..

نا ورنا تا اسہ ٹولی اس تینے بے تغ کرینے تو ایلو تینے نا تغ آن ہم مُر کرینے اوفتا ہیت ءِ ہم کپر تو زبر مرو ءِ …… کنے بروکا سال اٹ خیر نظر بفک اگہ پاوہ تو گڑتی کنا اندادے کہ بروکا سال ہم نن ہرا در آ تولوک مرون…… اینو اگہ ای نوشتہ کننگ اُٹ پگہ اندا ہم مفک، مننگ کیک کہ ننا سوچ آتے ہم ’’کلف خلنگو‘‘ خدا اگہ بِنک تو وخت ءِ انداڑے برفیچ نا گواچی کہ، دسمبر نا برفیچ نا گواچی کر، کہ اوتینا اسہ گام اس ہم مونی ہرفپک انتیکن اونا مونی انوکا ہرگام ننے آ کبین تمانے تدوکا ہر سال اسہ ’’آسڑد ‘‘ نا عکس ئسے ہرانا تشریع کن تیوی ءُ زند اس ہم کم ءِ…… سنگت آک پارہ نی بروکا سال نا چُرت ءِ خلپہ….. مننگ کیک کہ بروکا سال ’’روشن آ سُہب‘‘ نا کلہو ءِ ایتو ءِ۔ ہمو روشن آ سُہب ہرانا بِننگ نا ننے ننا بُن پیرہ آک مُستائی تسونو ایہُن ہم ننا کماش آک ننے ہرتما پارہ کہ ’’روشن آ سُہب‘‘ مُر افک…….

ای ہم ہمو تے پاننگ خواوہ کہ روشن آ سہب کِن تہارا نن اَٹ پند بکار ءِ بیرہ مَش اٹ نہ بلکن ہر کسر اٹ……. تہار اٹ دوک ہم یلہ مریرہ، آن کس آ تینٹ تینا دوتے یلہ کیرہ کہ ننا سوچ اٹ تضاد ئسے، ہرافتا دُوتے ننے ولدا ہلوئی تمک ہراکہ ننا روشن آ سُہب کن بلو گڑتی ئسے ’’کہ تہار آ نن اَٹ کس نا دُوک اگہ یلہ مریرہ گڑا نن انتے اوفتا دوتے ولدا ہلنگ افنک……؟؟‘‘ دلیل دانا’ نا اندا مرو ءِ کہ داوڑ کسر مُرغن مریک…… ننا پند اٹ دنو وڑبھاز مریکک…….

نہ کنا سنگت کسر مُرغن مفک بلکن نن دوتے ولدا دوٹی نہ ہلنگ نا سوب آن جہد نا اسہ توار اس کم کننگ اُن، ننا کوکار ننا جند ئنا مخلوق ءِ سر مفک گڑا نن اَنت پین تے آ سر کرون، اگہ توار آک کم مریرہ دے پہ دے آن تو ای انتے بروکا سال ءِ ’’روشن آسُہب‘‘ اس پاؤک، اسُل او سُہب مفک اک…… اسُل او سُہب مفک۔

سنگت ساتک، سوگَو آ نظریہ نا خواجہ.
نوشت: زوہیب بلوچ

پارہ نظریہ نا مُونا زند ہم بے وس مریک مطلب نظریہ نا مُون ءِ نہ خاہوت، سیال، سنگت و نکن زند ئنا ایلو آسراتیک توننگ کیرہ. ہراتم کس اس اگہ سوگَو ءُ نظریہ ئسے نا خواجہ مریک گڑا اونا مُونا ہچ کسس، ہچو گڑا اس ہڑاند شاغنگ و اودے توننگ کپک. جہان اٹ ہمو بندغ آتا پِنک کہی کِرن آتیان گُڈ ہم اینو اسکان زندہ ءُ ہرافک اسہ سوگَو ءُ نظریہ ئسے نا خواجہ مسونو اوفک تینا نظریہ، تینا کمنٹ منٹ آ سلوک مریسہ جہان اٹ گچینو کاریم ایسری تسونو.
بلوچ قوم نا تاریخ اٹ دُنو بھاز پِن ارے ہرافک تینا دلیری، کمٹمنٹ و نظریہ غا سلینگ نا سوب آن فخر ئتون یات کننگرہ، او پِن تیٹ خان نوری نصیر خان نا لائخی و دانائی مرے یا خان محراب خان نا دلیری و تینا وطن تون مابت اٹ ندر مننگ مرے.
اوکان گڈ بلوچ وطن اٹ کوزہ گیر پاکستان تون مُون تننگ نا اسہ پوسکنو تاریخ اس نوشتہ کروکا تینا دلیری و ندر مننگ اٹ تیوی آ جہان ءِ گوڑیفوکا بلوچ وطن نا فرزند آتا کڑدار آ چمشانک شاغنگہ تو تاریخ اٹ اسہ پوسکنو ودّکی اس خننگک. دُنو فرزند ہرافک تینا نظریہ غا سلیسہ زند ئنا ہر آسراتی ءِ یلہ کیرہ، سیال، سنگت، لمہ باوہ ہر گڑا ءِ ندر کیرہ، …… تینا وطن نا آزاتی کن، اسہ پوسکنو آزات ءُ چاگڑد ئسے ٹہیفنگ کن نن و دے خواری کشیرہ۔
شہید سنگت ساتک بلوچ ہراکہ ہلہ مڷ نا پِن اٹ پِنی ئس، بلوچ وطن نا اندن انگا بڑز کڑدار والا فرزند آتیان اسٹ ئس. او تینا عمل آن جہان ءِ نشان تس کہ اسہ سوگو ءُ نظریہ اس تخنگ نا مطلب انت مریک.
ساتک جان ہمو وخت آ بلوچ جہد تون اوار مس ہراتم او نوک بروت یعنی پوسکن ورنا مسوسُس، انتئے کہ او تینا لمہ وطن و تینا خلقت نا غلامی و بزگی ءِ چنکی آ خنیسہ پہہ مسوس. ہراتم چنک سَن ئس تو تینا علاقہ “شُور” اٹ مروکو اسہ بھلو آپریشن ئسے نا وختا پاکستانی فوج اودے اونا باوہ (فقیر محمد ساسولی) و اونا ایلو سیال آتیتون اوار دزگیر کریسہ اوفتے تینتون بندی کریسُس، ہموکان ساتک جان نا مِلی ٹی دا سوچ ودی مسوسُس کہ پیشن نا بروکاک کنا خیر خواہ افس و اندا سوچ مُستی اسہ نظریہ ئسے نا دروشم اٹ اونا رَغ رَغ اٹ روان مس و اودے بلوچ وطن نا آجوئی نا کاروان نا بشخ اس مننگ نا پارہ غا ایس.
شہید ساتک اسہ اندنو اُرا سیٹی خن ملا ہراڑے پوریا بیرہ مالداری و شُوانی ئس، زند ئنا ہر بشخ وڑ ناوڑ اسیٹی اندا مالداری تون بریک تفوک مریک. دُنو ماحول ئسے آن پیشن مریسہ اسہ تنظیم ئسے نا باسک مننگ و تینا نن و دے ءِ تننگ تینٹ اسہ بھلو ہیت ئسے.
ساتک جان کم و وَد دوانزدہ سال بلوچ قومی تحریک نا سوگوی و بلوچ وطن نا آجوئی کن کاریم کرے. دا نیامٹ او بھاز آ دروشم آتے خنا ہرافک بسر و ہنار ولے ساتک جان تینا کمٹمنٹ آ سلوک مس و اندن دا کسر اٹ او تینا بھاز آ گچینا سنگت آتے شہید مریسہ خنا، بلکن اودے اندا شہید آک حوصلہ بشخارہ کہ او نن و دے بلوچ وطن نا آزاتی کن خواری کشاکہ.
اسہ دے حوال رسینگا کہ ساتک جان دژمن فوج تون جھڑپ اسیٹی شہید مسونے. منہ دے آن گڈ سنگت آتیتون اوڑدئی مننگ آ سما تما کہ ساتک جان دژمن فوج تون مِڑ تننگ وختا ٹپی مسونے و اندا حالیت اٹ ہم او دُژمن فوجی تیا سُم کاری کریسہ اوفتیان بھاز آتے خلکنے و گڈ سر اٹ ٹپی حالیت اٹ دزگیر مننگ نا جاگہ غا او تینا جِند ءِ تیر اس خلیسہ دژمن فوج ءِ بے سہب کرینے. اسیکہ وا نظریہ نا مُونا زند بے وس و بے سُہب مس…، ساتک جان اسیکہ وا لمہ وطن تون بے کچ مابت کروک آ بلوچ ورنا تا یات ءِ تازہ کرے. داکان مُست اپریل اِرا ہزار چانڑدہ ٹی شہید سنگت امیر الملک تینا آخریکو سُم ءِ تینا جند ءِ خلیسہ دژمن ءِ نشان تس کہ بلوچ وطن نا آزاتی کن بلوچ ورناک تینا فیصلہ ءِ وختی آن کرینو. اندن شہید شمس بلوچ تینا گوریلا لائخی تیتون دژمن فوج تون تیوہ ءُ دے اس جنگ تننگ آن گڈ ٹپی آ حالیت اٹ تینا جند ءِ خلیسہ غیر مہذب آ پاکستانی فوج ءِ ہم دا باور کریفے کہ بلوچ اسہ دلیر ءُ قوم ئسے.
اندن ندر مننگ نا انتہا اسکان ہنوکاتا داستان اٹ اسہ پِن اس شہید صدام بلوچ نا ہمیش مرو کہ اِرا ہزار شانزدہ اٹ اسہ مِشن ئسے آ ہننگ وختا ہراتم کسر اٹ اودے دژمن فوج گیڑ کریسہ زندہ دزگیر کننگ نا کوشست کیک تو او تینا مشن کن ارفوکا بارود آتے بش کریسہ تینتون اوار دژمن فوج نا بھاز آ کارندہ غاتے خلیک و دژمن فوج اسیکہ وا بے سہب مریک. اندن مشکے ٹی شہید عبدالخالق عرف سردُو تینا سنگت آتے دژمن فوج نا نیام آن کشنگ وختا ٹپی آ حالیت اٹ جنگ ایتک و تینا آخری سم ءِ تینا جند ءِ خلیسہ تینا نظریہ نا سوگوی ءِ جہان ءِ نشان ایتک.
اینو ندر مننگ نا دا حد اسکان نظریہ تخوکو بھاز ورناک تیار ءُ و ندر مروکا پِن تیٹ بھاز آ ورنا تا پِنک بریرہ ہرافتا تیوہ غاتا بابت اسہ پورہ ءُ کتاب اس نوشتہ مرے ہم کم مرو.
شہید ساتک و اونا ڈول سوگَو ءُ نظریہ تخوکا بلوچ ورناک ہمیش بروکا زَنک ءِ حوصلہ بشخور و دافتا پِن تاریخ اٹ ہمیش گچین ءُ لڑ اسیٹی ساڑی مرو. اگہ ای دُن پاؤ کہ اینو شہید ساتک ننے آن جتا مسونے گڑا ای رَد اُٹ انتئے کہ او اینو ہم اسہ فکر، اسہ نظریہ ئسے نا دروشم اٹ ننتون اوار ساڑی ءِ، اونا کاریمک اونا زندہ مننگ نا شایدی ایترہ و ہراتم ہم اسہ بلوچ فرزند اس ندر مننگ نا دا حد اسکان یعنی تینے دژمن نا دُوٹی تننگ نا جاگہ غا ندر کیک، تینا ساہ ءِ تینٹ ہلیک گڑا او تم شہید ساتک و بڑزکو نوشتہ مروکا پِنک زندہ سلور.

سوزا غارنگ۔۔۔ پُژہ غاتا خاصو وڑ و ڈول اس اف۔۔۔ وختس بلوچی ٹوپ، وختس سردرا۔۔۔ قد مناسب ۔۔۔خن تیٹ غضب نا داشت اس۔۔۔ لہجہ خُلکن ۔۔۔ ولے دوران ءِ تران و موقف نا حوالہ بحث اٹ شعلہ بیان۔۔۔ انداز ءِ بیان غٹّان جتا۔۔۔ اَراتم اسٹیج آ برے بشخندہ تون دُن پائے؛ “ای کاٹم ءِ بڑزا کرسہ تینا قومی شہید آتے و ہمو ورناتے خیسنو سلام پیش کیوہ ہرافک دا سرزمین ناغلامی نا جنگ ءِ برجاء تخانو۔۔۔”
ولدا دا نظم ءِ بنفے ؂
’’اگہ اظہار ءِ حق نا معانی بغاوت ءِ ۔۔۔؟
اگہ مظلوم نا سنگتی / حمایت نا معانی بغاوت ءِ ۔۔۔؟
تو ای اسہ باغی سے اُٹ !
کنا مذہب بغاوت ءِ۔۔۔ کنا مکتب بغاوت ءِ۔۔۔!!!
بغاوت کروک کم ازکم آجو مریک۔۔۔
اُست آجو۔۔۔ دَم آجو۔۔۔ زبان آجو۔۔۔ہرا وڑ کہ اوفک اینو مَش تیٹ جنگ کننگو۔۔۔!‘‘
لہجہ و لوزاتیٹ جرأت نا تریشونکاک چَٹ الیر۔۔۔ بید خلیس دشمن نا خن تیٹ خنتے خلیسہ حق نا ہیت ءِ ہکّل ٹی کیک۔۔۔ اونا فکر‘ نظریہ و فلسفہ بیرہ بلوچ سرزمین ناآجوئی۔۔۔ بلوچ قوم نا شونداری و خوشحالی ءِ۔۔۔ اوتینا شوخ انگا ورنائی ءِ تینا لمہ وتن کن ندر کرینے۔۔۔ یقیناً ہرافتا عزم وہمت ورنا مریک۔۔۔ ہرافتا تصور (وژن ) واضح مریک اوفتے اوفتا منزل ءِ مقصود آن ہچو رکاوٹ اس توننگ کپک۔۔۔ داباغی آ ورنا نواب خیر بخش مری، ڈاڈائے بلوچ شہید نواب اکبرخان بگٹی، شہید شہزادہ بالاچ خان مری، شہدائے مرگاپ، ڈاکٹر اﷲ نذر بلوچ، کامریڈ عبدالنبی بنگلزئی وکامریڈ بشیر زیب بلوچ نا وژن ءِ تینائی کرینے۔۔۔ ہرافک تینا زند نا غُٹ مراد آتے تینا سرزمین کن ندر کرینو! ہرافک ہچو وختس تینا اصولاتون سودا بازی کتنو۔۔۔ ہرافک تینا موقف آن ہچو مفاد ئسے نا تہٹی ٹغلنگ تنو۔۔۔ ہرافک ہر دے اسہ پارٹی اس بدل کتنو دُنکہ ننا گوارا بھازا خواجہ غاک روچ ءِ گردان انبار ہڑدے پارٹی، موقف، منشور و نعرہ غاتے بدل کیرہ ہرافتے ہچو وژن و کمٹمنٹ اس اف، ہرافک داسکان فیصلہ نا مرکزیت ( نیوکلیس) آ بننگان تراکیرہ، نریرہ۔ ہرافک تینکن ’’ کرایہ نا نعرہ باز خود ساختہ بی ایس او تا دروشم ٹی تورینو‘‘ کہ اوفتے آن تینکن جھنڈا خلنگ ونعرہ خلفرہ بدلہ ٹی دافتے کارٹن ناپُچ وپوشاک، نوکری، پیکج، پین مراعات، سیل، پکنک وچکر ایترہ ہرافک بی ایس او نا چئیرمین ہم پارہ تینے ولدا سرکار نا ملازمت ءِ ہم کیرہ ۔۔۔
داخواجہ غاک قوم پرستی ناپن اٹ کیموفلاج زدہ بلوچ دشمن ءُ ہرافک پنجابی آن سردار و نواب نا دروشم ٹی نوآبادیاتی نظام نا ترجمانی و مُخ تفی کرسہ ہمیش بلوچ قوم نا استحصال ءِ کرینو۔۔۔ ہرافک دا خس ہم چارہ کہ غیر فطری ریاست ناپارلیمنٹ کَلنڈ مسونے اوڑان ہچو فائدہ اس دوبفک واہم ہمو کپی ءِ تمّنگ آن تورنگ کن نَت دوخلیرہ. ہرافتے سما ءِ کہ اینو بلوچ سرزمین حالیت ءِ جنگ ٹی ءِ 20 ہزار آن زیات بلوچ ورنا، چنا، ذالبول ریاستی عقوبت خانہ تے ٹی کیز ءُ یا شہید کننگانو۔۔ واہم دافک گواچنی ( حقیقت ) ءِ مونا ہتنگ آن ہز کیرہ یا تو خلیرہ یا جوفہ اس ارے تا انتئے کہ پارہ ’’حق نا ہیت آن اندا اِرا گڑا؛ خُلیس یا جوفہ ( لالچ) بندغ ءِ تورک‘‘ ولے باغی داغٹ گڑاتیان باغی ءِ او ہرا مِزل نا کسر ءِ اَرفینے اودے جوان سما ءِ کہ کسر ٹی ہزار آ سختیک، چیل و چر، پِت و کوٹور، تلار و مَشک، خاخر و تیرکوک، شلاخ و کوڑاک، سُم و پاہوک تخوکو۔۔۔ ولے اودے نئے خلیس ءِ نئے جوفہ اگہ اوخوائے تو اوڑکن چندی آفر آک اریر ولے دا غٹ آن او باغی ءِ۔۔۔ بھازاک پارہ اوگنوک ئسے آمخ ئسے۔۔۔ ولے اوتینا دا کسر ٹی خوش ءِ انتئے کہ اودے یات ءِ کہ بلوچ گوریلا کمانڈر ڈاکٹر اﷲ نذر بلوچ پائک؛ “تینا مِزل نا حد اسکان داخس جہد کبو تینا فکر و مقصد ٹی داخس پترینگبو کہ مخلوق نمے گنوک ( مجنون ) پائے۔۔۔” دُنکہ نبی مصطفی ﷺ ہراتم اسلام نا شینکاری ٹی جہد نا بناء کرے تو ہمو دور نا مخلوق اودے مجنون پارے۔۔۔
دا سرزمین نا باغی ہم مجنون مسونے۔۔۔ اوپائک کنا مکّہ کنا قبلہ بلوچستان ءِ۔۔۔ باغی داکان مالَو ہم چندی وار جیل و زندان نا سختی تے سگّانے۔۔۔ دافتیتون اوار باغی تینا آستونک نا دوشہ غاتا ہم نفسیاتی جہلو (حملہ) غاتے ہم ہمیش سگیسہ بسونے۔۔۔ بغاوت اونا سرشت ٹی ساڑی ءِ۔۔۔ بغاوت اونا دترٹی وئک۔۔۔ باغی گری اودے میرات اٹ رسینگانے اونا باوہ ہم اندا سرزمین نا ننگ اکن ندر مسونے۔۔۔ او دروغ و دھوکہ بازی، ڈرامہ بازی آن باغی ءِ۔۔۔ او عملی دروشم اٹ کاریم کیک نا کہ لفاظی دروشم اٹ۔۔۔ او ظلم و بے دادی۔۔۔ نوآبادیت، کالونیزم آن باغی ءِ۔۔۔ او استعماری طاغت و بلوچ نا استحصال ءِ کروک آتیان باغی ءِ۔۔۔ اوتینا ذات آن باغی ءِ۔۔۔ او ہر ہمو فعل آن باغی ءِ ہرا اودے اونامسخت آن تورک۔۔۔ او زند آن ہم باغی ءِ کہ ہرا زند اودے آجوئی آن تورے۔۔۔
او۔۔۔ اینو نُو (9) سال مریک کہ داباغی حق و آجوئی نا پغمبری نا جرم اٹ گم و گار ءِ۔۔۔!!

اسہ پوسکنو باسک ئسے نا مُونا تیوی آن بھلا ہڑاند تینا بے علمی ءِ ایسر کننگ مریک. اودے ہیل کروئی مریک کہ سلاء تے گچین وڑ اٹ امر کاریم ئٹی ہتنگک، اودے فوجی حکمت عملی ءُ سر و سوج نا چَم آتے جُوانیکہ کروئی تمک. اودے OC’s یعنی اسہ فوجی یونٹ ئسے امر اسہ سوگو ءُ حوالکاری (انٹیلی جنس) جال اس تالان کننگک، ہیل کروئی تمک. تیوی آن اہم آ ہیت دادے کہ نن چاہے تنظیم نا ہرا بشخ تون تعلقداری تخن، ننے تحریک تون تینا سیالی ءِ سوگو تخنگ کن تینا چاگڑدی شعور ءِ بھلو پِڑ ئسے آ تالان کروئی تمک، تینا ساڑی آ چاگڑد ءِ سرپند مننگ کن اخس زیات مننگ کیک ہموخہ سرپندی ودی کروئی تمو و نن دا چاگڑڈ ءِ مَٹ کننگ اٹ انت تننگ خوانہ، دا بابت انفرادی و اشتماعی رِد اٹ تینے علم تون ہمگرنچ کروئی تمو.

سیاسی یا عسکری جارحیت آ ہننگ آن مُست نن بھاز زیات خیالداری تون تینے رَکنگ نا وڑ و ڈول آتے تینائی کین انتئے کہ بیرہ اندا وڑ سرسُہبی یخینی مننگ کیک. مثیال کن نن ہمو وخت اسکان اسہ آزات و سِیوت آ آئرلینڈ نا وکالت ءِ کننگ کپنہ، ہراتم اسکان نن آزات آئرلینڈ آ تینا حق ءِ منفپنہ و اسہ بشخ و بانٹ و کوزہ مروکو آئرلینڈ ئسے نا مقابلہ ٹی سِیوت آ آئرلینڈ نا سوگوی، پَکار و حق ءِ منفپنہ. نن ہمو وخت اسکان تشدد ءِ تینا کسر سرپند مفنہ، ہراتم نن دا ثابت کپنہ کہ ننتون داڑان بیدس پین ہچو کسر اس اَف. اگہ نن ہڑدے ئی مثیال آتیٹ اُرن، گڑا نن ہمو وخت اسکان جنگ نا ترندی نا دعویٰ ءِ کننگ کپنہ، ہراتم کہ نن اسیکہ تینے ٹی ہمو لائخی تے ودی کپنہ. نن ہمو تم اسکان جُلہو اس کپنہ ہراتم اسکان نن یخینی کپنہ کہ نن تیوی آ رَکوک آ چَم آتے تینائی کرینن، دا کہ ننا تیوی آ سِلاک بریبر ءُ و ہمو کاریم ءِ کننگن، داکہ نن دا یخینی کپن کہ دا جُلہو نا رند اٹ ننا حق اٹ ہیت کروکاک زیات مرور نا کہ نن تینا حق ئٹی ہیت کروک آتیان مُر مرینہ.

داڑان بیدس بمب تَراک آتا بابت خیالداری نا پَڑو (وارننگ) تننگ وختا ننے آن ردیک مسر، ہرانا دُژمن پبّی وڑ اٹ فائدہ ءِ ارفے، ننا ردی دا اس کہ دا جارحانہ پالیسی ءِ تینائی کننگ آن مُست نن تینا رَکوک آ لائخی تیا زیات ٹَک خلتوین. نام نہاد “بَلڈی فرائیڈے” (بلڈی فرائیڈے 21 جولائی 1972 نا ہمو دے ءِ پاننگک ہراتم مذاکرات نا بے سُہبی آن گڈ آئی آر اے بلفاسٹ شار ٹی نیم گھنٹہ سینا تہٹی بیست کار بمب تراک کرے، اوفک تراک آتا پڑو ءِ وختی کریسر کہ علاقہ غاتے مالو آن خالی کننگ مرے، ولے اوفتا دوبہ ءِ کہ برطانوی سیکیورٹی فورسز آک دا پَڑو تے بے پام گوندار ءُ مخلوق ءِ کہنگ کن یلہ کریر، کہ مخلوق آئی آر اے آن بدظن مرے، ہراٹی اوفک سرسہب ہم مسر) اونا اسہ مثیال ئسے. ہراتم ننے دا گمان مننگ کتویسُس کہ دُژمن دا تراک آتے ننا خلاف دا وڑ کاریم اٹ ہتیک، یا دوارہ دا مننگ کیک کہ نن برطانیہ نا لائخی تا گمان ءِ زیات خلکوسن کہ او اسہ وخت اٹ داخہ بمب تراک سنبھالنگ کیک. بہرحال انت کہ حالیت اس ئس، ننے آن ردی اس مس و دُژمن اونا جُوان فائدہ ءِ ارفے.

ننے اندا ڈول نا پین بھاز ہڑدے ئی مثیال آک رسینگرہ: دنکہ دُژمن اسہ باسک ئسے نا تینا اُراٹی مننگ کُون آ ردی نا فائدہ ءِ ارفک و اودے دزگیر کیک. دُنکہ دُژمن بے پروائی تون تخوکا سلاء نا رَد آن فائدہ ارفک و اوڑا کوزہ کیک، یا دُوارہ تینا پوسکنا پالیسی نا رِد اٹ او ہمو وخت اسکان تینے تورک ہراتم ننا باسک ہمو سلاء نا ارفنگ کن کائک، دوارہ اوفک اودے (باسک ءِ) ہموڑے خلیرہ.

دُژمن خاص وڑ اٹ ننا تہہ ئنا اختلافات آتیان دُن فائدہ ارفک کہ ننا تین پہ تین نا چِک و تاڑ آتیان تینا جند ءِ مُر کیک و ہچو ہڑاند اس شاغپک کہ اختلاف نا ہیتاک، تینٹ مخلوق اسکان سر مریر و مخلوق ٹی ننا ہمدڑدی کم مرے. او ننا تین پہ تین نا جنگ آتے جہانی پِڑ آ ارفیسہ فائدہ ارفک.

نن ہم گواچن آتا ہیت ءِ کریسہ دُژمن نا ردی تیان فائدہ دوئی کینہ، نن برطانیہ نا کنڈان کروکا کُشت خون نا پَچار ءِ کریسہ فائدہ ارفینہ. یات سلے کہ حکمت عملیک ساڑی حالیت آتیتون مَٹ مریسہ کیرہ. داڑے دا ہیت ءِ سرپند مننگ پَکار ءِ کہ نن ہم ہمو وخت اسکان اسہ آپریشن یا کاریم اس بناء کننگ کپنہ، ہراتم اسکان ننتون الّمی آ کاریم کروکاک، سلاک و معاشی وسائل آک مفس. حکمت عملیک وخت و حالیت آتیتون تفوک مریرہ، دنکہ 1969 آن مالو دا اسہ مننگ نہ کروکو ہیتس ئس کہ برطانوی تے خلنگہ ولے “فالز کرفیو” آن گُڈ مننگ کتو کہ برطانوی شاری تے نشانہ کننگہ.

اسہ پین مثیال اس مونا ہتنگ مریک کہ اینو پگہ اگہ اوننگہ گڑا “ایس ڈی ایل پی” نا قیادت اسہ ریاستی پیداگیر ئسے نا کڑدار ءِ ایسری تننگ ءِ و تینا کڑدار و کاریم تیان تینے قوم نا دُژمن ئسے نا دروشم اٹ مونا ایسنے. نن ہمو وخت آ اوفتے نشانہ کننگ نا پالیسی ءِ تینائی کننگ کرینہ، ہراتم اوفک دا ادارہ نا بشخ مسُر ہرا آئریش آتیا بیدادی کریسہ بسونے، ولے نن دُن کتون انتئے کہ نن خوائسنہ کہ اسیکہ اوفک قوم نا مُونا جُوان پاش مریر.

ننا تیوی آن اہم و پاش آ اصول دادے کہ نن تینا ہر عمل نا بابت ہیت مونا ہتنگ کین، ننا رہی آ ہر مننگ کروکا دلیل مرے کہ نن انتکن بمب تراک کینہ، نن مجرم آتے انتکن سزا ایتنہ، نن مخبر آتے انتکن خلینہ.

نن ہمو الّمی آ کاریم تے ہم کشنگ کپنہ، ہرا پَکار مننگ نا بنیات آ تحریک نا بُنماسی آصول آتیان چَپ وخت و حالیت آتا بنیات آ ارفنگرہ. دُنو بھاز واقعہ غاک مسونو و مریسہ کرور کہ ہراتم نن تحریک نا بُنماسی اصول آتا چِر آن پیشن منہ فیصلہ کینہ یا ننے کروئی تمک. واہم دُن انگا حالیت آن پد ہم، ہراتم نن اصول آتیان بیدس گواچن دوستی نا بُنماس آ عمل کینہ، دوارہ ہم نن جارحیت آن مُست تینا رَکنگ آ پام کینہ. نن دا ہیت ءِ یخینی کینہ کہ ننا رہی آ ہچو مَٹ اس اَف.

دُژمن: لَڑ بندی و علاج:

اسہ لَس ءُ تشریع اسیٹی، دُژمن ہمو تیوی آ بندغاکو ہرا تحریک نا چُنکو پِڑ ئسے آ یا مُرغنو پِڑ ئسے آ تالان مسخت آتا مخالف مریر. داڑان بیدس ننے دا ہیت ءِ خوڑتی تون سرپند مروئی تمو کہ تیوی آ دُژمن آک اسہ ڈول مفسہ، اندا سَوب آن تیوی آتون مُون تننگ نا وڑ و ڈول ہم اسٹ مننگ کپک. اندا خاطر ننے دُژمن آتا لَڑ بندی کروئی تمک و ہر لَڑ نا دُژمن تون مُون پہ مُون مننگ کن اسہ جتاؤ حکمت عملی اس مرے. مثیال کن منہ دُژمن جہالت و بے علمی نا سَوب آن دُژمن ءُ، منہ دُژمن ننا ردی تیان ودی مروکا دُژمن ءُ و یخینی وڑ اٹ اہم آ دُژمن کازہ گیر و اسٹبلشمنٹ ءِ.

بے علمی و جہالت آن ودی مروکا دُژمن نا علاج بیرہ تعلیم و سرپدی آن مننگ کیک، یخینی وڑ اٹ دا ہمو تم اسکان مننگ کپک ہراتم اسکان نن تینٹ علم و شعور دوئی کپن. ننا تعلیم و سرپدی نا زرائیک برانز، مارچ، دیوال تیا لکھنگ، پریس ریلیز و تنظیم نا پارہ غان شینک مروکا تربیتی مواد و یخینی وڑ اٹ مُون پہ مُون اوڑدئی و حوال کننگ ءِ. دُنکہ مالو پاننگا کہ دا تیوی آتیکن الّمی ءِ کہ اسیکہ ننا جند علم دوئی کروک مرین، نن تینٹ دا لائخ مرین کہ برجا وڑ اٹ برانز و ریلی ہڈ تننگ کین، دا الّمی ءِ کہ نن تینٹ دیوال تیا لکھنگ و شینکاری کن پورہ وڑ اٹ تیار مرین.

ننا ردی تیان جوڑ مروکا دُژمن ہمودے، ہرادے نن تحریک نا نیامٹ تینا انفرادی یا اشتماعی ردی تا سَوب آن تینا دُژمن جوڑ کینہ. مثیال کن ہمو زالبول ہرانا اُرا نا دَرغ ءِ باسک اس دزگیری آن بچیسہ نرّنگ کن پرغک و نرّک، ولے اوڑان اخس زوت مننگ کیک بشخنداری خوائنگپ یا اونا نسخان نا پوروی مفک. یا اندن ہمو بندغ نا اُرائی یا ہمسایہ ہرادے مخبری نا دُوبہ اٹ کسیفنگک ولے اونا خاہوت ءِ دا بابت سَوب آتے پاننگپک کہ اودے انتئے کسیفنگا. دوارہ دُن انگا بندغاک ننا بے پامی یا چُنکا ردی تا سَوب آن ہم تحریک نا دُژمن جوڑ مریرہ. ہیت ءِ گُونڈ ہلیسہ دا کہ تحریک نا تہٹی ننا انفرادی یا اشتماعی رویہ غاک اندن مریر کہ اگہ نن تحریک نا حق اٹ گڑاس کننگ کپنہ، گڑا نن کم از کم تحریک کن تینٹ پوسکنو دُژمن ہم ودی کپن.

تیوی آن اہم آ دُژمن کوزہ گیر اسٹبلشمنٹ ءِ، دا اسٹبلشمنٹ ہر ہمو بندغ و ادارہ ءِ، ہرانا مفادات آک “اسٹیٹس کُو” نا سوگو سلینگ و کوزہ نا برجاء سلینگ تون تفوک ءِ. او “اسٹیٹس کُو” سیاسی، صحافتی، کاروباری، فوجی یا شاری مننگ کیک. دا اسٹبلشمنٹ ئٹی برطانوی فوج و نیم فوجی ادارہ غاک ہم اوار ءُ. فوج و ایلو فوجی ادارہ غاتیتون مُون تننگ نا وڑ و ڈول پاش و آزموندہ سلاء بند جہد ءِ. ولے برطانوی وزیر آتا و اوفتا آئرلینڈ ٹی دفتر آک، عدلیہ یا اسٹبلشمنٹ نا غیر عسکری شاخ آتیتون مُون تننگ نا وڑ ڈول پاش اَف و وخت و حالیت آتیتون مَٹ مریک.

دا ننا اولیکو فرض ءِ کہ نن دُژمن ءِ پاش وڑ اٹ چان و اوفتے خلقت نا مُونا پاش کین. دا ہم بھاز الّمی ءِ کہ دُژمن تون مُون تننگ نا حکمت عملیک وخت و حالیت و ننا لائخی تا رِد اٹ ہڈ تننگر. دُنکہ مالو پاننگا کہ دُژمن ءِ نزور کننگ کن، کسیفنگ بیرہ اسٹ آ کسر یا علاج اَف. خاص وڑ اٹ اسٹبلشمنٹ تون تفوک یا ریاستی کارندہ غاتے نن خلقت نا مُونا دروغ تڑ، چمباز، دُژمن نا کمکار ثابت کریسہ بے سُہب کننگ کینہ. نن اوفتے خلقت نا مُونا اسہ ‘مخُو’ اس جوڑ کننگ کینہ. دُنکہ اوفتیا ہِٹ و پِٹ کروکو پوسٹر خلیسہ، اوفتا کارٹون دائے جوڑ کریسہ اوفتے خلقت نا مونا بے شرف کننگ کینہ.

گوریلہ حکمت عملی:

گوریلہ جنگ نا بابت بھاز ہیت مسونے و بھاز پِن آک کاریم ئٹی ہتنگانو، دا بابت اسہ پِنی ءُ مَتل ئسے کہ گوریلہ جنگ “کک تا جنگ ءِ.” دنکہ منہ کک اسہ پِیل ئسے ہم فریشان کننگ کیرہ، اسہ گوریلہ لشکر اس ہم اندن مریک، ہرا “خَل و نَر” نا حکمت عملی ءِ کاریم ئٹی ہتیک. آئرش ریپبلکن آرمی ہم اندا حکمت عملی ءِ تینائی کریسہ دُژمن تون جنگ تننگ ءِ. ہراڑے نن بیرہ خَلبو و نریبو نا پالیسی ءِ تینائی کینہ ہموڑے نن ہڑتال آتیان کوزہ گیر ءِ معاشی وڑ اٹ نزور کننگ نا کوشست کینہ. نن دُژمن ءِ بڈ کریسہ سمندر ٹی تو خسنگ کپنہ ولے نن تینا شیفکو لکھوکا پنچ ٹِک آتیا تالان آ حکمت عملی آن اودے دُو بڑزا کننگ آ بے وس کننگ کینہ.

1. دُژمن تون مِڑ تریسہ اونا زیات آن زیات کارندہ غاتے خلنگ و اودے نسخان تننگ، کہ برطانوی مخلوق تینا فوج و حکومت آن آئرلینڈ آن دُو ارفنگ نا ہیت ءِ بناء کے.

2. تینا مُلک اٹ دُژمن نا معاشی میرات آتیا بمب تراک آتا اسہ سوگو ءُ رِد اس برجا تخنگ، کہ دا کوزہ دُژمن کن بے کٹ و بے فائدہ مرے، داڑتون اوار تینا ڈغار آ اونا ہچو مرغنو وخت ئسے کن ہڈ تروکو کاروبار ئسے سرسُہب مننگ کن ہلیپن.

3. تینا ڈغار آ دُژمن نا ایشکامی تون حکومت کننگ ءِ نئے مننگ ڈول کین و بیدس فوجی راج آن اوڑتون ہڈ کننگ و حکومت کننگ نا ہچو کسر اس سلیپ.

4. آزاتی نا جنگ ءِ برجا تخنگ و قومی عالمی حمایت دوئی کننگ کن برجاء ڈول اٹ پروپگینڈا و عوامی تلّہ غاتا کمک ءِ ہلین.

5. تحریکِ آزاتی نا رَک اکن، تحریک نا مجرم آتے، مخبر آتے و ریاستی کمکار آتے سزا ایتن.

(برجا ءِ…)
………………………..
[“یاتی: دا کتاب نا اُردہ بولی ٹی “نودبندگ بلوچ” مَٹ کرینے ہموکان براہوئی بولی ٹی مَٹ کننگانے.”]

نوشت: کامران بلوچ
ریاست پاکستان نا بلوچستان نا زی آ کوزہ و بے دادی تیٹ پاکستانی فوج تون اوار اگہ پارلیمانی سیاست و پاکستانی پارلیمنٹ اٹ بشخ ہلوکا قوم پرستی نا دعویٰ کروکا سیاسی پارٹی تیا چمشانک اس شاغنگہ تو بلوچ قوم آ زُلم و بیدادی و بلوچ قوم نا بدن آن وہوکا دتر تیٹ قوم پرستی نا پِن آ سیاست کروک آتا دُوم ہم رنگی ءُ. اندا پارلیمنٹ آن بلوچ قوم آ آپریشن کننگ نا پالیسیک منظور مریسہ کرینو. و اسہ پارہ غا قوم پرستی نا دعویٰ کروکاک بلوچ قوم نا مُونا بلوچ بے گواہ غا مخلوق و سائل و وسائل آتا حق ئنا ہیت کریسہ بلوچ مخلوق ءِ ریفرہ تو ایلو پارہ غا بلوچ گلزمین نا استحصال ءِ کریسہ سائل و وسائل آتا لُٹ و پُل اٹ پنجابی سامراج تون ہمراہ مریسہ اونا کمکار ءُ.
بروکا سال اٹ یعنی اِرا ہزار و ہژدہ (2018) اٹ پاکستانی ریاست اسیکہ وا گچین کاری نا ڈرامہ ءِ ہڈ تننگ نا سوچ ءِ خلنگ و دا گچین کاری تا ڈرامہ ءِ اودے بلوچستان اٹ ہر حالیت اٹ سرسہب کروئی ءِ کہ او جہان ءِ ریفسہ نشان تریفنگ خوائک کہ بلوچ قوم و بلوچستان پاکستان نا بشخ ئسے ءُ و بلوچ قوم پاکستان تون اوار ءِ، حالانکہ گواچنی آ ہیت دادے کہ پاکستان اٹ گچین کاریک بیرہ پِن نا ہد اسکان مریرہ و اسل گچین کاریک پاکستان نا اسٹیبلشمنٹ و خفیہ ادارہ غاتا دفتر آتیٹ آتیان مریرہ و بلوچستان اٹ پاکستانی گچین کاری تا گواچن آ دروشم ءِ تدوکا وخت اٹ 2013 نا گچین کاری تیٹ خنان کہ تیوہ غا بلوچستان اٹ ٹرن آؤٹ %2 ئس. ہراڑان دا پاش مس کہ بلوچ قوم ہچبر پاکستان تون مننگ خواپک.
تجزیہ کار آتا پاننگ نا رِد اٹ بروکا گچین کاری تا ڈرامہ ءِ بلوچستان اٹ سرسہب کننگ کن پاکستانی اسٹیبلشمنٹ تینا پورہ وس و طاغت ءِ خلو، و جہان ءِ پورہ باور کریفنگ نا کوشست کرو کہ بلوچستان اینو ہم پاکستان تون تفوک ءِ. دا ڈرامہ اٹ قوم پرستی نا دعویٰ ءِ کروکا پارٹیک پاکستانی اسٹیبلشمنٹ تون کمکار مرور ہراڑان پاکستان جُوان فائدہ ارفنگ نا کوشست کرو. انتئے کہ قوم پرستی نا دعویٰ کروکا پارٹیک ہمیش ہمو کارڈ آتے کاریم ئٹی اتیسہ کرینو کہ ہرافتیان بلوچ مخلوق ئٹی آسراتی نا اُمیت اس ودی مریک، دا کارڈ آتیٹ زند ئنا ایلو آسراتی تون اوار بلوچ بے گواہ تا یلہ کننگ و سائل و وسائل آتیا حق ئنا کارڈ ہم کاریم ٹی ہتنگسہ مسونے ولے بلوچ قوم ءِ داسہ جُوان سرپند مروئی دا بیرہ ریفنگ نا ہیت ءُ، گواچنی دا قوم پرستی نا دعویدار آک ہمیش اندری اسہ ڈیل اس کریسہ پارلیمنٹ نا بشخ مسونو و اندن نن خنان کہ نیشنل پارٹی نا حکومت نا بننگ تون بلوچستان نا ہر کنڈ اَمرو خاخری ءُ آپریشن آک بناء کننگار، تو دا تیوی آ گڑاک قوم پرستی نا دعویٰ کروکا تا گواچن آ دروشم ءِ نشان تننگ ءُ و داڑان دا ہیت پاش مریک اسیکہ وا بلوچ قوم دافتا دروغ آتیٹ بف.
2018 نا گچین کاری تے سرسُہب کننگ نا خاطر پاکستانی اسٹیبلشمنٹ داسی آن تینا کاریم نا بناء ءِ کرینے. دا رِد اٹ “سوات طرز آپریشن” نا پَڑو ہم حکومتی کارندہ غاک کرینو. وداڑا عمل کریسہ تیوی آ بلوچستان اٹ آپریشن آتا اسہ برجاء ءُ سلسلہ اس بناء کننگانے و دا وخت اسکان مشکے، تربت، بولان، خاران، ہرنائی و پین بھاز آ علاقہ تیٹ آپریشن آک مریسہ ءُ، ہرافتیٹ بلوچ فرزند آتا شہید کننگ و بے گواہ کننگ تون بلوچ زالبول و چُنا تے ہم دزگیر کننگانے و دا سلسلہ دائسکان برجاء ءِ.
دا آپریشن آتیان اندا خننگک کہ پاکستانی ریاست ءِ بلوچ سلاء بند تنظیم آتیان خُلیس ءِ کہ اسہ پارہ غا دافک “سی پیک” ءِ نسخان تننگو تو ایلو پارہ بروکا گچین کاری تیٹ دا تنظیم آک ہڑاند شاغور. اندا سَوب آن او دا تنظیم آتیا تینا پورہ طاغت ءِ خڑچ کریسہ ءِ.
پاکستانی ریاست نا پارہ غان گچین کاری تا سرسہبی کن داخہ طاغت خلنگ دا گچین کاری تا اہمیت ءِ ظاہر کیک، دا رِد اٹ بلوچ سلاء بند تنظیم آتیتون اوار سیاسی پارٹی و تنظیم آتا کوپہ غاتیا زمہ واری تا بڈ پین زیات مریک کہ اوفک دا گچین کاری تے بے سُہب کننگ کن تینا کاریم تے تیز کیر انتئے کہ دا گچین کاری تا بے سُہبی بلوچ قومی تحریک نا مُستی سرسُہب مننگ نا ذامن مرو، دا گچین کاریک نشان ایتور کہ دیر اخس دیر ئٹی ءِ. ریاست پاکستان تو تینا تیاری تے برجاء تخانے و دا گچین کاری تا سرسہبی کن داسی آن کاریم کننگ ءِ ولے سوج دا ودی مریک کہ بلوچ قومی تحریک تون تفوکا تنظیم آک ہرا ہد اسکان داڑکن تیار؟ انت بلوچ سیاسی و سلاء بند تنظیم آک دا لائخی ءِ تخرہ کہ بلوچ مخلوق گچین کاری تا دے اسُل تینا اُرا تیان پیشن مفس و جہان ءِ نشان ایتر کہ نن پاکستان تون مننگ خواپنہ، اگہ آن گڑا دابلوچ تنظیم و بلوچ قومی تحریک نا سرسہبی نا مستائی مرو.