بابا نا جہد برجا ءِ

نوشت: مزار بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

سنگت شہید طارق کریم بلوچ نا قول ئسے’’غلام سماج اٹ ودی مننگ ننا بد بختی اف بلکہ کل آن بھلا بدبختی دادے کہ نن غلام سماج اٹ زند ءِ تدیفین ، اودے قبول کین یا ہونا برخلاف بغاوت یعنی باغی مفن۔‘‘
تاریخ نا پنہ غاک پارہ کہ دھرتی نا قوضہ مننگ نا اولے دے آن ہلیس داتم اسکان بلوچ آک تینا دھرتی کن جنگ کرینو و کننگ ءُ۔ریاست نا ہر ظلم و زوراکی تے تینا جون آ سگانو ولے تینا کسر آن چپ متنو۔ دا وخت اٹ اسہ دنو دے اس ہم تدینگتنے کہ ہراٹی بلوچ قوم ءِ سختی سوری و قربانی تون مون تروئی تمیتنے ۔ محکوم و مظلوم قوم بلوچ تینا ننگ و ناموس،ربیدگ، تاریخ وبولی و تینا دھرتی نا آجوئی کن ہر وڑ ئنا جونی و مالی قربانی تسونو۔ اگہ نن تاریخ نا پنہ غاتیٹی دیخہ پٹ وپول کین تو سما مریک کہ 1838ء ٹی ہرا وخت انگریز بلوچستان آ گام تخیسہ کوزہ کرے۔ اندا ناجائز آ کوزہ نا برخلاف بلوچستان نا تیوی آمخلوق بہادری اٹ جان تا بازی اٹ جنگ کریر۔ ہراڑے خان نواب محراب خان بلوچ تینا سنگت آتیتو شہید مس۔
شیف برزی تیان تدینگسہ دا جہد برجا سلیسونے۔ بلوچ اول دے آن نہ غلامی ءِ قبول کرینے نکن مستی کیک تے۔ بلکہ دا غلامی زند نا ایسر کننگ کن ہر وڑ نا جہد و قربانی تننگ کن تیار ءِ۔ تاکہ بروکا چین کن اسہ خوشحال و آزاتءُ زنداس نصیب مرے۔ وخت تدینگسہ جنگ و جیڑہ آتیان بے سہب مریسہ انگریز بلوچ قوم نا مون آ اسہ اندنو ریاست اس ایس ہراڑے نہ مذہب کہ نہ دین، نہ اخلاقیات کہ نہ قومیت، نہ انسانیت کہ نہ مسلمانیت نا خیال داری تخانے، دا مچا گڑا تیان نابلد مریسہ غیر فطری ریاست پاکستان نا دورشم اٹ دنیا ٹی ودی مس۔
ہرانا باروٹ بین الاقوامی زانتکار آک پارہ کہ ملک یعنی ریاست پاکستان دے سینا دے ضرور ایسر مریک، پنک، ٹکُر مریک، ونڈ مریک۔ انتئے کہ دا ہمو ریاست ءِ ہرا دنیا ٹی تینا وجود ءِ مدام زندہ تخنگ کن مذہب اسلام ءِ استعمال کننگ ءِ۔
مستی بلوچ قوم قوضہ گیر ریاست تون تینا جنگ ءِ اسہ وار ولدا 1970ء آن ترند کرے یعنی ریاست نا کوزہ گیریت و ظلم و جبر نا برخلاف بلوچ قوم مش تیا مون کریسہ بے حساب قربانی تننگ ئٹی ءِ۔ گوریلا جنگ آن ہلیس تا سیاسی سطح اسکان جنگ مننگ ءِ۔ دا جنگ و جھیڑہ اٹ کُل آن بھلا گرج دا مریک کہ قوم ءِ اسہ عظیم ءُ راہشونااس مرے ہرا اندا قوم نا روشن آ پگہ کن راہشونی اس کے یعنی او قوم ءِ جنگ نا اصول آتا پابند کے و اوفتے اوفتا حق آتیکن جہد کننگ نا کسر تے روغامے۔
خدا وند نا نیمہ غان بلوچ قوم ءِ عظیم ءُ بندغ دوئی بسونے۔ اندا راہشون آتا سوب آن بلوچ قوم تینا دژمنءِ جہان نا گوریلا جنگ آتا اصول نا پابند مریسہ اخلاقی وڑ اٹ بھاز وختی شکست تسونو۔
11جون 2014 بلوچ قوم کن اسہ بد بخت ءُ دے اس جوڑ مس ، ہرا دے آ بلوچ قوم تینا حقیقی آ راہشون آن ہمیش کن جتا مس۔ دا دے آ بابائے بلوچ ،درسگاہِ آزاتی نواب خیر بخش مری دا فانی جہان آن رخصت کرے۔ بابا تینا مچا زند ءِ بلوچ قوم نا آجوئی نا پگہ کن ندر کرے۔ ہر میدان، اسٹیج، مجلس و سرکل اٹ بلوچ قوم نا آجوئی نا ہیت ءِ کرے۔ بابا مری جسمانی وڑ الّمی بلوچ قوم آن جتا مس ولے اونا سوچ فکر و ہمت و حوصلہ ہمشہ کن بلوچ قوم کن اسہ قیمتی ءُ میرات ئسے نادورشم اٹ سلیس۔
نواب صاحب نا زند و اونا قربانی و زانت نا باروٹ کنتو ہچ دنو لوز اف کہ ای تالان کیوہ تا۔ لوز آک ایسر مریرہ ولے نواب صاحب نا ہمت و حوصلہ نا قصہ غاک ایسر مفسہ۔ ہمت نا اسہ بھلو مش اس ئس۔ ہرادے دنیا نا ہچو طاغت و ظلم و زوراکی اس کسر آن چپ کننگ کتو۔ مچا زند ءِ اسہ قول سیا سلیسہ پد متو ،اونا قول ئس بلوچ قوم نا آجوئی۔
تاریخ گواہ ءِ کہ نواب صاحب تینا زند نا آخریکو دے تسکان بلوچ قوم نا آجوئی نا ہیت ءِ کریکہ۔ بلوچ قومی آجوئی نا جہد ءِ مزل اسکان سر کننگ کن تینا ہمت و بہادری اٹ مچا قوم ءِ شعور بشخا۔ دنیا نا تاریخ آن دا ڈول نا جہد و ہمت نا خواجہ بھاز کم دوئی مریک ۔ نواب صاحب ہمو نام نہاد اننگا سڑدار و نواب تا خلاف ہم جہد کریکہ ہرا کہ بلوچ قوم نا جہد آجوئی نا کسر ءِ تفنگ اٹ ریاست نا کمکار ئسرہ.

قومی جہد و نواب خیر بخش مری 

نوشت: بیبرگ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

بلوچستان ہمو سر زمین ءِ ہرا ہفتاد 70 آن گیشتر قبیلہ غاتا سڑدار آتے تینا سینہ غا سگانے۔ اگہ نن تاریخ نا پنہ غاتے ارفن خوانن تو ننے دا معلومداری مریک کہ 1839ء ٹی انگریز سرکار دا دھرتی آ بھاز دتر شولیفے ہرا دترک خان محراب خان و اونا سنگت آتا ئسر، اندن پاکستان نا کوزہ آن پد ہلیس تا اینو اسکان دا گلزمین بلوچستان مذہبی دہشتگردی و ریاستی دہشتگردی نا سوب آن ہر وخت دتر ٹی غسل کننگ ءِ۔

1948 آن ہلیس تا دا وخت اسکان اگہ نن جہان نا محکوم و مظلوم قوم آتا تاریخ آ نظر شاغن ارن تو غُٹان زیات ننے قوم بلوچ نا تاریخ دتر آن پُر خننگ ئٹی بریک۔

غیر فطری ریاست پاکستان نا کوزہ آن پد دا پنچمیکو وار ءِ کہ بلوچ نوجوان آک اسہ دوٹی آجوئی نا بیرک ءِ ایلو دوٹی آجوئی نا قلم و توفک ارفینو ولے ہر وار آزاتی نا جنگ ءِ فوجی طاقت اٹ دروغ تڑنگ و قرآن نا پنٹ ایسر کرفننگان ءِ۔ ہرا جنگ دا سا برجاء مسونے دا جنگ نا تریشونک آک اسہ باز بھلو خاخر اس جوڑ مسونو۔ اونا سوب دادے کہ دا وار نا آزاتی نا دا جنگ نا خاخر ٹی پاٹ و تیل شاغوکا بندغ نواب خیر بخش مری مسونے۔ ہرا دا خاخرے ہس مننگ کن ہلتن ءِ وختس کہ دا خاخر نا تریشونک آک نزور مننگ ئسر گڑا دا بندغ ولدا داٹی پاٹ و تیل شاغسہ کریکا، یقیناً نواب صاحب تینا زند اٹ دا آجو نا جہد پنی آ خاخر اٹ تیل و پاٹ شاغسہ ہندونو ہمت و جوزہ ئس ودی کرے کہ اونا زند آن پد داسہ دا خاخر اٹ اونا فکری شاگرد آک تیل و پاٹ شاغنگ ءُ۔
نواب خیر بخش مری نا شخصیت نا مقابلہ ءِ سُقراط، نیلسن منڈیلا، چے گویرا تون کین تو دا زیادتی مفک۔ دنکہ پارہ سقراط زہر کننگ کن راضی مس ولے تینا ضمیر نا سودا کتو۔ نیلسن منڈیلا 28 سال زندان اٹ بند سختی و سوری تے سگا ولے آمر جابر آ حکمران آتون آوار مننگ کتو۔ اندن نواب مری تینا تیوی زند بلوچستان نا آجوئی کن جہد و بلوچ قوم ءِ غلامی نا خلاف جنگ نا سبخ ترسہ گدریفے ولے کوزہ گیر ریاست پاکستان تون سودا بازی کتو۔
میر محمد علی تالپور نواب خیر بخش مری نا بارہ ٹی پائک “نواب مری اسہ علامتی ءُ باوہ اس ئس، اسہ رول ماڈلس ئس، اسہ فلسفی اس، مدبر ءُ سیاست دان ءُ بلوچ قوم ٹی انت گڑا کہ جوان ءں اونا غُٹان جواننگا مثال نواب خیر بخش مری ئس”.
بابا مری بلوچ قومی سیاست نا ہمو کڑدار ئس ہرادے آخری وخت اسکان کس اس سمجھنگ کتو۔ بھاز وخت آ ہیت گپ اٹ صحافی تا سوج آتا ورندی تے اسہ لائن سیٹی پاریکہ ولے حقیقت ٹی ہمو لائن ٹی اسہ بھلو فلسفی قصہ اس خننگاکہ، دا بزرگ آ سیاست دان جدوجہد تکلیف آن پُر ءُ زندس تدیفے۔ بھاز مشکل آ حالت آتیٹی ہم اسہ روشن خیال، آزاد، خود مختار بلوچ وطن سینا تُغ آن مر متو۔
او اسہ بھاز بھلو خوانندہ اس ئس، سادہ، درویش ءُ فلاسفر اس ئس و ہیت کننگ نا وخت آ بھاز مدان آ ہیت کرسہ زیبائی ٹی تینا لوز آتے بنوکانا مونا تخننگ نا فن ئس اوڑتون۔ اسہ اسہ لوز سوچ و سمجھ اٹ باہ آن کشاکا۔ اونا ہیت آک، اونا زندگی، اونا نظریہ ءُ، دا نظریہ غا سلینگ دژمن تون اوار اوار بعض موقع پرست آ بلوچ سیاستدان آتیکن ہم تکلیف دہ اسُرہ۔ دا ڈغار آ شاید اوڑان بھلو پین شخصیت اَف۔
ہرا وختا نن اسہ سیاستدان، مفکر، فلاسفر ءُ دانشور سینا حیثیت اٹ بابا مری نا مقابلہ ءِ انگریز نا وختنا کوزہ گیر بلوچستان نا شخصیت آتون کین گُڑا اوفتا غٹ آنا عزت و احترام تینا جاگہ غا ولے او بابا نا مونا باز چنک خنگرہ انتئے کہ اوفتا خیالات آتیٹی، افکار آتیٹی ننے دنو بھلو کڑمبی نظر بفک ہرا بابا مری نا سوچ و افکار آتیٹی ئس۔ اگہ نن بابا نا زند آ نظر اس شاغن تو اونا زند اٹ سادگی، درویشی و صوفی ازم ننے حد آن زیات نظر بریرہ۔ اگہ وختس اوڑان سوج کروسر کہ نی بلوچ قوم کن انت کلہو ایتسہ تو تینا سادہ مزاجی نا سوب آن ورندی ٹی پاریکہ ای ہچ تپرہ گڑا انت پیغام ایتوٹ معلوم اف کس کنا پنت ءِ ارفک یا آخہ۔ دا درویش صفت آ انسان نا سخت مزاجی بیرہ تینا دشمن تیکن ئس، دژمن نا بارہ ٹی سوج کروسر کہ نی ریاست پاکستان تون ہرا شڑط آ ہیت و گپ کننگ کن تیار اُس گڑا بابا بھاز سختی ٹی ورندی تسکہ کہ پنجاپی بلوچستان آن پیش تمے، ننا خنتا مون آن مُر مرے۔ اسہ سور سیتون ہیت گپ مننگ کیک ولے پنجاپی تون آخہ۔ مونی پاریکہ پنجاپی بلوچ آتے کمزور، جاہل، نااہل سمجھک اندا گڑاتے جواز جوڑ کرسہ ننا ساحل وسائل آ کوزہ کرینے۔
بابا مری سیاست ءُ نظریات آتیٹی اخس کہ سخت ئس ولے ملاقاتی تیتون ہیت و گپ نا وختا باز نرمی ٹی ہیت کریکہ۔ او اسہ وخت اٹ مارکسسٹ اس ہم ئس، قوم پرست اس ہم، قباہلی اس ہم، ایلو پارہ غان نسل پرست ہم پاننگ کیناتے۔ او دا سوب آن کہ انسان آتا اسہ تپہ پنجاپی غان نفرت کریکہ۔ دا 4 صلاحیت آک نواب مری نا شخصت ٹی اوار ئسرا اندا سوب آن اودے ہر بندغ سمجھنگ کتو کا۔ دا مچا صلاحیت آتیان باوجود ہیت دادے کہ بلوچستان ٹی ہرا مسلح جدوجہد نا بنداؤ مسونے دانا نظریاتی وڑٹ بنداؤ ءِ نواب خیر بخش مری تخانے۔ دا وختا نواب مری بلوچ قوم نا نیام ٹی اف ولے اونا فکر و نظریہ غاتے بلکن بلوچ گوریلا تے اسہ مُرغنو وخت سیکن روشنائی تروئے۔
دا وختا بلوچ سیاست ٹی اسہ لکیر اس جوڑ مسونے، اسہ نیمہ غان مفاد پرست، نام نہاد، رنگ بدلوکا سیاست دان آکو ایلو نیمہ غان بلوچ اُلس و بلوچ ورنا کو.
86 سالہ دا بزرگ آ سیاستدان کم گو ئس، میڈیا غان مُر ئس۔ جلسہ جلوس نا سیاست کتوکہ۔ حکمران و سرکاری آسودگی تیان نفرت کریکا۔ سردار مننگ آن باوجود سردار طبقہ نا خلاف ئس۔ اونا ہچو سیاسی جماعت اس الو۔ سڑک آتیا، چوک آتیا اونا ہچو فوٹو اس نظر بتوکا ولے نن اُرن وفات آن پد ہزار آ ورناک اوڑکن اوغارہ۔ نماز جنازہ ٹی کل آن زیات بلوچ خوانندغاک ساڑی ئسر۔ گڑا مخلوق امر پاریکہ او تعلیم دژمن اس ئس؟ دا وڑ پاروکا غٹ اسہ جاگہ مریسہ نواب مری نا سوچ و فکر نظریات آتے شکست تننگ نا کوشست کریر ولے بابا مری ہمو شخصیت ئس ہرا وفات آن پد ہم دا موقع پرست آ سیاست دان آتے شکست تس۔
بابا مری بلوچ قوم ءِ بروکا وخت اٹ روشن کروکو اسہ فکری ادارہ سینا کسر نشان تس۔ داسا او بلوچ قوم نا نیام ٹی اف ولے اونا سوچ فکر داسکان زندہ ءِ۔او خاندانی رشتہ غان زیات نظریاتی رشتہ غاتے بھلن کرے۔ او دا ہم ثابت کرے کہ قلم تون اوار اوار مزاحمتی جنگ مونی دروئی مریک۔ او تینے آن زیات وطن تون مہر و مابت کریکہ۔
اسے اندنو خطہ سیٹی ہراڈے ریاست پاکستان طاقتور آ ریاست آتا کمک اٹ اسلامی مذہبی دہشتگردی ءُ انتہاء پسندی نا خاخر نا زراب جوڑ کرینے۔ ہموڑے بلوچ قومی تحریک نا دروشم اٹ اسہ سیکولر آزات وطن سینا خاطر کن جدوجہد کننگ دا کنا خیال پائک بابا مری نا فکری آ سبخ نا سوب آنے۔بابا مری نا جہد بلوچ قومی جدوجہد اٹ دے ئنا مثل اٹی ءِ دنکہ دے تیوی آ ڈغار آ روشنائی تالان کیک اندن بابا مری نا جہد و قربانیک بلوچ جہد اٹ اسہ روشنائی اس تالان کرینو۔ داسہ دا روشنائی ہر گلی کوچہ، شار ماڑی و گدان تسکان سر مسونے۔ ہر بلوچ فرزند اندا روشنائی (آجوئی) تون مابت کریسہ تینا جان ءِ ندر کننگ ءِ.
دا وختا بلوچ قومی تحریک ٹی اوار مروکا کل جہد کار آتے بابا مری نا سوچ فکر، فلسفہ ءُ پیغام ءِ مونی تخسہ جدوجہد کروئی ءِ۔ وخت و حالیت نا خواست اندادے کہ غٹ سیاسی پارٹی و تنظیم آتے گروئی ذاتی ویل آتے پدی بٹیسہ تینا قوت و طاغت ءِ اواری ٹی دژمن نا خلاف دوئی کیر۔ اسہ پارہ غان دژمن بلوچ نا زند و بود ءِ تباہ برباد کرینے و ایلو پارہ غا نام نہاد قوم پرست، سردار، مذہبی ملا ءُ تینا غٹا وسائل آتے استعمال کریسٹ بلوچ تحریک ءِ ختم کننگ نا کوشست کننگے۔ داسہ ننا کل آن بھلا نزوری دادے کہ دا حالت اٹ آزاتی پسند آک بشخ و بانٹ مننگ ءُ۔ اگہ دژمن ننا خلاف اسہ جاگہ مننگ کیک گڑا نن انت اسیکن اسہ جاہ مننگ کپنہ، ننا مسخت نن غٹ اسہ سوچ فکر نظریہ نا مالک اُن۔ داسا بلوچ قیادت نا دا ذمہ واری جوڑ مریک کہ او تحریک ءِ مونی دننگ کن پوسکن ادارہ سازی کیر۔ بروکا وختا دژمن نا خلاف اسہ جاہ مننگ اوڑتون مقابلہ کننگ کن اسہ جوانو حکمت عملی اس ارفسہ ننے غٹ ءِ شخصیت آتا بجائے ادارہ غاتے مضبوط کروئی تمک انتئے کہ تحریک ٹی اگہ ادارہ غاک سوگو مریرہ گُڑا تحریک ہم سوگو مریک۔ نواب خیر بخش مری نا سوچ فلسفہ فکر نظریاتاک ہم ننے اندا سبخ ایتیرا۔
“جو رکے تو کوہ گران تھے، جو چلے تو جان سے گزر گئے
وہ یار ہم نے قدم قدم تجھے یادگار بنا دیا”

انت نی ساز ءِ پرغیسہ سُر ءِ ایسر کننگ کروس؟

– نوشت: ریاض سہیل

مَٹ: رخشان بلوچ

“قلم زمغ آن زیات طاغت تخک.” بلوچستان یونیورسٹی نا استاد و بلوچ دانشور صباء دشتیاری اندا فکر نا پیروکار اس ئس. ایلو سرکاری ملازم آتا مُونا او پاش وڑ اٹ تینا ہیت ءِ کریکہ.
اونا اسہ شاگڑد صحافی ملک سراج نا پاننگ ءِ کہ پروفیسر صباء یونیورسٹی نا تہٹی اسہ پین لبرل ءُ یونیورسٹی اس ئس ہرا نا دامون ایمون خوانوک آتا مُچی لگوک مسکہ. روشن خیالی و لبرل آ سوچ تون اوار ہیت و گپ مسکہ ہرا نیامٹ سیاست، انقلاب، قوم پرستی آن ہلیس سیکس و ہم جنس پرستی نا سرحال آتیا ہیت مسکہ ہرافتیا چاگڑد اٹ ہیت کننگ آ تینے مُر توننگک.
پروفیسر صباء دشتیاری کراچی نا علاقہ لیاری نا اسہ غریب خاہوت اسیٹی ودی مس. او ہندی اسکول آن بنائی تعلیم ءِ دوئی کرے و دوارہ پرائیویٹ گریجویشن کرے. اندا نیامٹ او حاجی عبداللہ ہارون اسکول اٹ ہم استاد نا فرض آتے ایسری تریسہ کرے.
کراچی یونیورسٹی نا شعبہ اسلامک اسٹڈیز آن ماسٹرز نا سند ءِ دوئی کننگ آن گڈ او بلوچستان یونیورسٹی ٹی لیچکرر لگّا.
او بیست نا کچ کتاب آتا نوشتوک ئس، ہرافتیٹ زیات تر مذہب و فسلفہ نا بابت ئٹی ءُ. اودے بلوچی تون اوار اردو، فارسی و عربی زبان آ ہم خوالخوائی ئس. داڑان بیدس او شاعری ہم کریکہ و ادبی مجلس آتیٹ برجاء وڑ اٹ بشخ ہلکوکہ.
بلوچستان اٹ برجاء حالیت آک اونا خیال آتے ہم ترندی بشخار و او بے گواہ مروکا بلوچ آتے یلہ کریفنگ نا جدوجہد نا عملی بشخ اس جوڑ مس. او دا خاہوت آتا برانزی مُچی و بین ہڑتال آتیٹ بشخ ہلیسہ کریکہ.
او ریاستی ادارہ غاتیتون اوار پاکستان نا دانشور، ادیب و صحافی تا ہم بھلو نغد کار اس ئس و اوفتے بلوچستان نا ساڑی آ حالیت نا زمہ وار سرپند مسکہ.
پروفیسر صباء دشتیاری نا موقف ئس کہ پاکستان نا اِرا ویل اندن ءُ کہ ہرافتے مقتدر حلقہ غاک و سول سوسائٹی سرپند مننگ آن ہورک ءُ. اسٹ دا کہ بلوچستان و پاکستان نا سیالج اسہ کوزہ گیر و غلام نا سیالی ئسے، ارٹمیکو ہیت دا کہ داڑے دانشور ذہنی وڑ اٹ لُڑدی نا گواچی ءُ ایلو لوز آتیٹ او شاہ دولا نا مُشک ءُ ہرا نا مِلی ٹی اسٹیبلشمنٹ ہرا کچرہ غاتے شاغک ہموفتا اظہار ءِ ہر جاگہ کریسہ کائک.
کراچی پریس کلب ئٹی بے گواہ بلوچ آتا بابت اٹ اسہ پروگرام اسیٹی او میڈیا آ ہم پاش وڑ اٹ نغد کاری کرے و الزام خلک کہ میڈیا نا کڑدار بلوچستان نا بابت داخہ در مجرمانہ ءِ ہرانا اخہ در مذمت کننگہ کم ءِ. ‘پاکستانی پریس داخہ در گندہ مسونے کہ او راستی و گواچنی عکس ئنا جاگہ غا دکانداری نا ڈَول خننگک.’
اندا پروگرام اٹ ہراتم خان آف قلات آن پاکستان نا معاہدہ و تاریخ آ نغد کاری کرے گڑا اسہ زالبول صحافی اس ڈائس آ بریسہ اودے مُستی تران کننگ آن توننگ نا کوشست کرے ہراڑا او سلوک مس او پارے گواچنی ہیت ءِ نمے بنوئی تمک.
پروفیسر صباء دشتیاری بلوچی زبان و ادب نا تالانی اٹ بھلو اُست خواہی اس تخاکہ. او برام کتو. تینا تنخواہ نا اسہ بھلو بشخ اس او کتاب آتا شینک کننگ، رسالہ و ادبی تنظیم آتا کمک اکن تخاسُس.
صباء دشتیاری نا کذیت آ اونا اسہ سنگت اس تینا خیال آتا درشانی ءِ ایاز نا سندھی شعر آن کرے:

چھا توں ساز کھے ڈھائے سُر کھے مٹائے سگھندیں
توڑی چاھیندیں سُر تنجھے وس میں ناھی

یعنی

انت نی ساز ءِ پرغیسہ سُر ءِ ایسر کننگ کروس
نما خواہنگ آن ہم سُر نا وس ئٹی اَف

بشخس صباء صاحب 

نوشت: وسعت اللہ خان |  مَٹ: عتیق آسکوہ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ

دُن تو کہیرہ تیوہ غاک ولے منہ بندغ اُمیت آتیان زیات زندہ سلیرہ. صباء دشتیاری نا مرک ہم اُرے آ مس.

اودے ہرکس کہ خلک اشتاف اٹ خلتو. اودے کسیفوک جارات کننگ کن بھاز وخت تس ولے صباء صاحب اس جذباتی ءُ بندغس، مِلی آن زیات اُست آن کاریم ہلکوکہ اندا سوب آن او مُون نا ہیت ءِ سرپند متو کہ او تروکا وخت آن فائدہ ارفہ، لکیر نا تہٹی مریسہ گوازی کے. بلوچ آتا حق آتیکن باہ آن خاخر دسنگ نا گوازی ءِ بند کے.

یونیورسٹیک یخین اٹ آزات خیالی نا ودشت کروکا ہند آک مریرہ ولے دا اسہ دے کیہی ہلنگوک کنڈ ئنا پامداری ئسے، داڑے دُن مفک. داڑے آزات خیالی و شرک اٹ زرّہ ئسے نا فرخ ءِ. اگہ دا شونک ءِ ایسری تروئی ءِ گڑا اسہ اندنو جاگہ اس ہنبو ہراڑے چاگڑڈ و ریاست ئٹی ہر ہیت ءِ سگّنگ نا طاغت و لائخی مرے. اسہ مالو آن ہڈ تروکو نظریاتی ڈغار ئسے آ دُنو لگژری سگّنگ مفک. یونیورسٹی ٹی تینا شاگرد آتے بیرہ ہمو نصاب ءِ خوانفنگ اسکان تینے توننگہ ہرادے ریاست ہڈ تسونے.

صباء دشتیاری ءِ کسیفوک دا ساعت ءِ ہم تس کہ او سرکاری نوکری تا اصول و کانود آتا خیالداری ءِ کے. تینا ریٹائرمنٹ نا آسراتی، ترقی و پنشن نا خیال ءِ کے. اگہ حق بازی نا گوازی اٹ دڑنگ نا انداخہ شونک ءِ گڑا یونیورسٹی ءِ بشخ ءِ یلہ کر و دوارہ پاش وڑ اٹ انتس کہ اُست نا خوائے ہیت کننگ نا خطرہ ءِ ارف.

دشتیاری صاحب یخین اٹ نی بلوچ ادب، تاریخ و فلسفہ ءِ درستی راستی کریفیس و اودے بیست و یکمیکو کِرن تون اوار کننگ اٹ ہرا عملی آ کڑد ءِ ایسری تسوسُس، نن اونا قدر ءِ کینا. آخر دا سرحال آتیا نا بیست و چار آن زیات کتاب آک ہم تو اندا ریاست ئٹی چھاپ مسونو ہرادے نی تینا قوم ئنا ارمان و حق آتا خُونی سرپند مریسہ.

ننے دا ہیت نا ہم خوشی ءِ کہ نی بلوچی لٹریچر، تاریخ و ربیدگ آ ہر بولی اٹ مروکا کاریم تے یک و نیم لکھ کتاب و دستاویز آتیا تالان ظہور شاہ ہاشمی ریفرنس لائبریری نا دروشم تسونس ہرا جہان اٹ دا رِد اٹ اولیکو کتابجاہ ءِ. اگہ نی تینا بچو کا زند اندانا پارہ غا پام تریسہ گدریفیسہ گڑا دا ہم بھلو خدمت اس مسکہ.

صباء صاحب! نی داخس بھلو بندغس ئسوسہ، بھاز آخہ تو تینا بھلنی نا خیالداری کروس. انت داخسو بھلو بندغ ئسے تون زیب کیک کہ او تینا شاگرد آتیتون کینٹین ئٹی تولسہ گپ کے، سیاسی بین ہڑتال آتیٹ اوار مرے، جلسہ آتیٹ تران کریسہ پیری خلے، مظاہرہ غاتیٹ بشخ ہلے، لَس آ مخلوق آنبار نعرہ خلے.

انت ہر ہیت پاننگ کن مریک، انت ہر ہیت کننگ کن مریک. نی پاریسہ کہ راست پاننگ و راست تون مُون تننگ کن جیرت مرے. گڑ انت ہر راست پاننگ کن مریک. اگہ دا عادت انداخس گچین ءِ گڑا نیتون ہمراہ استاد و سنگتاک دا عادت ءِ انتئے تینائی کپسہ. انت اوفک ہمو گڑاتے خنپسہ ہرافتے نی خننگ ئسوسہ.

صباء صاحب! نی تو تاریخ ءِ کش کریسُس. انت نے سما اَلو کہ یونانیک سقراط تون انت کریر، نازیک تینا نظریہ تون اختلاف تخوکا آ دانشور آتے امر بے گواہ کریر، چینی و روسی کمیونسٹ آک نام نہاد لبرل استاد آتا انت حالیت ءِ کریر، امریکہ ٹی میکارتھی ازم نا زمانہ اٹ شابیت ءُ سوچ تخوک آتے ہرا ہراڑے ڈھکنگ کن بے وس مروئی مس.

خیر دافک تو بھاز مُر ئنا مثیال ءُ، مننگ کیک نیکن بے گانہ مریر ولے انت نی دا ہم بے خیال مسوسُس کہ بیست و پنچ مارچ نوزدہ سد و ہفتاد و یک آ ڈھاکہ ٹی ہراتم آپریشن سرچ لائٹ بناء مسوسُس گڑا تیوہ غاتیان مُست ڈھاکہ یونیورسٹی نا نام نہاد مُلک دژمن سوچ تخوکا استاد آتیا سُم تیٹ خُلنگاسُس. کاش نی ڈھاکہ نا قومی عجائب گھر ٹی اینو ہم تخوکا ہمو دتری آ غالی ءِ ہناسہ اُراسہ ہراڑا علم و دانش نا جُونک لتڑی خلکوسُر.

نی دا پاریسہ ننے بھلو وخت ئسے اسکان ریفنگ کتویسا کہ نن تو بیرہ لکھوک خوانوک ءُ بندغ اُن، ننا سلاء بند جدوجہد کننگ یا توفک ارفوک آتون انت ہڷ و تس. نم دافتان زیات خطرناک ءُ بندغ اُرے. نما وڑ ئنا بندغاک لَس آ مخلوق نا مِلی تے سلاء بند کیرہ. گڑا دنکہ دوشہ ءِ کسیفنگ کن اونا کاٹم ءِ شیڑتیفوئی مریک اندن قوم آتے کسیفنگ کن اوفتا مِلی جوڑ مروکا بندغ آتے ہم شیڑتیفنگ جائز ءِ. مِلی ایسر، سوچ ایسر، بندغ ایسر، ویل ایسر.

صباء دشتیاری صاحب کاش نی دا ہیت آتے سرپند مسوسہ. دا سہی ءِ کہ نی بھاز بھلو دانشور و استاد اس ئسوسہ ولے بلکن نیٹی کامن سنس نا کمبوتی ئس و دا بیرہ نا ویل اَف، ہر بھلا بندغ ٹی کامن سنس نا کمبوتی مریک و او دا کمبوتی نا سوب آن موقع نا ایب کیب نا حالیت ءِ اریسہ ہیت کننگ نا لائخی و مصلحت نا معنہ غاتیان ہورک مریسہ کائک.

صباء صاحب نا مرک آ ننے ہم دڑد مس ولے صباء صاحب نا زندہ مننگ نا دڑد آن واہم کم ءِ. بحرحال تینا مرک ءِ ننا بے وسی سرپند مریسہ بشخس. آخر ننے ریاست ہم تو چلیفوئی ءِ.
(منتوار: بی بی سی اُردو)

شہید صباہ دشتیاری 

نوشت: بیبرگ بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

“خاچوکا بندغ ءِ تغ آن بش کننگ کن دیر نا ضرورت تمک ولے خاچوکا قوم ءِ بش کننگ کن دتر نا ضرورت تمک.”
دا جہان ئٹی ہزار آ بندغاک بیران مریرہ ءُ ہزار آ بندغاک ودی مریرہ ولے بیران مننگ آن پد بندغاک اِرا بشخ اٹ مریرہ، اَسٹ ہموکہ ہرا بیران مننگ آن پد اوفتا کس پنے ہلپک، اوفتے یات کروک کس مفک۔ ایلو ہموفک مریرہ ہرا بیران مننگ آن پد ہم زندہ ءُ۔ ہرافتا پن ہلوک کس اَف او ہمو بندغاک ءُ ہرا تینا زند اٹ اصل ہچ کتنو، ہرافتا ہچو نظریہ و سوچ اس متنے، ہرا ہچو جہد اس کتنو۔ ایلو پارہ غان بیران مننگ آن پد ہمو بندغاک زندہ سلیرہ ہرا اسے سوچ نظریہ اس دوئی کیرہ، بیران مننگ آن پد ہم او روشنا استار امبار تاریخ ٹی بِلبلیرا۔ دا ہمو سوچ فکر ءِ مونی دننگ کن جہد کرینو، تینا دتر تے ہم تسونو، دا سوچ و فکر ءِ مونی دننگ کن۔ اگہ نن اُرن گڑا دا غٹا جہان ٹی بھازا قوماک زند گدریفنگ ءُ، قوم آک تارمئی روشنائی، عزت ذلت، غلامی ءُ آزاتی نا سیخا تا شیف ئٹی ءُ ولے دا قوم آتیٹی منہ بندغ روشنا استار امبار مریرہ ہرا ہر وخت قوم نا فرزند آتے دا احساس تریفیرہ کہ تارمئی آن پیش تمنگ کن جد و جہد کننگ ء،ُ روشنائی نا حفاظت کننگ کن قربانی تریسہ تینا جان نا نزرانا ءِ پیش کننگ نا فلسفہ غان ہر وخت بیدار مننگ اسے قوم ءِ زندہ تخنگ نا تیوہ غان بھلا زریعہ ءِ۔ تاریخ نا کاغد آ تیٹی دنو روشن استار ننے ملک۔ اگہ نن ارین اینو تاریخ نا پنہ غاتیٹی بلوچ قومی جد و جہد ٹی ہزارا فرزند آک تینا جان نا نزرانہ ءِ پیش کریسہ اسے روشن ءُ باب اس رقم کرینو۔ اندا شہید آتا قطار ٹی اسے چراغ سینا ڈول اسے روشن ءُ پن اس شہید قندیل صباہ دشتیاری نا ہم ارے۔ ہراکہ بلوچ قوم نا مستقبل کن تینا جان نا قربانی ترسٹ تاریخ ٹی اسے زندہ ءُ پن اس کٹا۔

ہرا اینو 7 سال ءِ جسمانی وڈ اٹ ننے غان جتائے ولے ہمو سوچ فکر و نظریہ نا وجہ غان ننتون اوارے۔
شہید صباء بلوچ قومی تحریک نا ہمو استاد ءِ ہرا ہر وخت بلوچ نوجوان آتیٹی فکر شعور بشخسٹ اوفتے بلوچ نا تاریخ آن ءُ قابض ریاست نا ظلم و زوراکی تان سرپد کریکا۔ انتئے کہ شہید ءِ دا راز معلوم ئس کہ قومی تحریک نا سرسہبی و بلوچ قوم نا روشن آ مستقبل بیرہ شعور و آگائی غان دوئی مریک، ہرا وخت اسکان دا نوجوان آتیٹی قومی فکر و جوزہ ودی مفک ہمو وخت اسکان بلوچ قوم نا نوجوان آک دشمن آتا و غدار آتا دو آن گمراہ مریسہ قومی فکر و سوچ آن مُر مریرہ۔
ہرا وختا ریاست بندغی حق آتا پامالی کریسہ بلوچ لیڈر آتے و بلوچ نوجوان آتے انسانیت سوز ءُ سزا تریسہ اوفتا جشوک آ جون تے بٹنگ نا رواج ءِ بناء کرے گُڑا شہید صباہ جلسہ جلوس و تربیتی سرکل آ تیٹی نوجوان آتے قومی جہد نا خواجہ جوڑ کریسہ عملی میدان آ ایس حلانکہ اونا کہی شاگرد آک قومی آجوئی نا تحریک ٹی شہید مسر.
ایلو پاراغان کوزہ گیر ریاست بلوچ قومی تحریک ءِ اسہ بے سہب ءُ سوچ اسیٹی ختم کننگ نا کوشست کننگ ئس اندا رد اٹ شہید صباء دشتیاری اونا قومی جہد ءِ تربیتی سرکل آتا سوب ریاست وار وار تڑی تننگ ئس ولے دا تڑی ہچ کاریم بتویر، شہید صباء چلتن نا مَش امبار مضبوط ئس و بھلو حوصلہ سیتون بلوچ قومی تحریک تون مشغول ئس. نوجوان آ تیٹی شعور و آگاہی بشخنگ اونا کاریم ئس، ریاست نا ظلم و زوراکی نا سوب آن سنگتاک تا باز وار مشورہ تسر کہ نا جان خطرہ ءِ نی تینا کاریم آتے کم کر گڑا او ورندی تس پارے کہ ہرا بندغ آتے ای تربیت تسوٹ قومی تحریک نا سپاہی جوڈ کریٹ تا اوفتا داسا لاش تے ہم ای ارفنگٹ، امر ای موت نا ہڑز آن اراٹی تولیو تینا سیاسی جدو جہد ءِ اسہ کوٹی اسیٹی بند کیو۔ کنا بیران مننگ و کنا زندہ مننگ بلوچ قوم اکن ءِ.
شہید صباء دشتیاری تینا قول نا پاسداری کریسہ شہادت نا درجہ غا سر مس۔ شہید صباء نا دانشوری و استادی اوڑان پد بلوچ قومی تحریک تون گنڈوک ءِ، شہادت نا درجہ غا سر مننگ اینو پگہ نا تیوہ غا دانشور آتیکن سبخ ءُ. شہید دا ثابت کرے کہ دانشور ءِ استاد آ تا کاریم سوج ارفنگ، ظلم نا خلاف ہیت کننگ، بلوچ قوم نا حقیقی تاریخ آ بلوچ آتے سرپد کننگ و کوزہ گیر ریاست نا ظلم و زوراکی نا خلاف ایت کننگ ءِ۔ اگہ دا دور بلوچ قوم نا دانشور آک دا کاریم کننگ افس گڑا او ریاست نا دلال پاننگرہ یا منافقت نا لڑ آ شاغنگ مریرہ۔

سیوت نا چیدہ میر یوسف عزیز مگسی

نوشت: عابد بلوچ

دی بلوچستان پوسٹ – براہوئی کالم

بلوچستان نا ڈغار آ بھاز آ ہستیک گام تخیسہ اسہ اندنو کڑد سینا خواجہ جوڑ مسر ہراتا پِن تے تاریخ ہمیش کن تینا سینہ غا خُلانے۔ سیانڑا تا پاننگ ءِ کہ بندغ دا فانی جہان آن رخصت کیک ولے اونا کڑد ہمیش کن دا جہان ٹی زندہ سلیک۔ بلوچستان نا تاریخ اٹ ہم اندونا ہستی تا پِنک چراغ نا مثل اٹ ننا مونا بریرہ ہراتا کڑدار داتم اسکان زندہ سلوکے و ہمیش زندہ سلیک۔ اندا زندہ سلوکا کڑدار آتیٹی اسہ پِن اس میر یوسف عزیز مگسی نا ہم چاہنگک۔ یخیناََ میر یوسف عزیز نا علم و دانشمندی، ہمت و جہد نا کڑدار آتے اسہ نوشت اسیٹی نوشتہ کننگ مفک ولے تینا خوانوک آتیکے دا غیرتمند بلوچ نا بہادری نا کڑد نا منہ لوز تاریخ نا پنہ غاتیان ہلیسہ تینا دا نوشت اٹ اوار کیوہ۔

میر یوسف عزیز مگسی جنوری 1908ء ٹی مگسی ذات نا سردار قیصر خان مگسی نا اراٹی خن پٹا۔ بنائی تعلیم ءِ تینا ہنکینی علاقہ نا اسہ پرائیویٹ ءُ اسکول سیان دوئی کرے۔ حالیت آتا چک و تاڑ آک یوسف عزیز مگسی ءِ ملتان آ سر کریر. جنگ عظیم اول ٹی نواب قیصر خان ءِ انگریز سرکار خلافت عثمانیہ نا کمک نا جرم اٹ ملتان ٹی دزگیر کرے۔ ہموڑے یوسف عزیز مگسی ءِ انگریز سامراج نا چم آتے پو مننگ کن جوانو موقع دو بس، ہمو وخت آ یوسف عزیز جہان نا سامراج و محکوم آ قوم تا مطالعہ ءِ کریکہ۔ سامراج آتا کڑد آتے خوڑتی ٹی خوانیسہ غور کریسہ دا سر پند مس کہ انگریز ہمیش کن بلوچ قوم ءِ غلام جوڑ کریسہ اونا استحصال ءِ کننگ خوائک۔ اندا انگریز نا گندہ انگا چم آتے بے سہب کننگ کن جہان نا ایلو قوم تا تاریخ ءِ خوانیسہ تینا قوم ءِ بیدار کننگ کن نوشت و خوان نا پارہ غا غور کرے۔ اندا کڑدار آتا اثر اآک ننے یوسف عزیز نا نوشت آتیان ملیرہ۔
جنگ عظیم اول نا ایسر آن پد جہان نا کہی ملک آتیٹی بھلو شیف برزی اس بس، اندا شیف برزی نا گواچی بلوچستان ہم مس۔ انگریز سامراج نا دو آن بلوچستان بھاز ظلم و زیادتی نا گواچی مس۔ برطانیہ تینا سامراجی آ دروشم اٹ بلوچستان نا مخلوق نا استحصال ءِ برجا کرے۔ بلوچستان نا باتی تا حق آتے پلا، اوتا ڈغار نا کٹیا و پوریائی تے تینا کوزہ ٹی کریسہ دا قوم نا مزور، بزغر و غریب تپہ نا ترندی اٹ استحصال ءِ کرے۔ اندا حالت آتیٹی میر یوسف عزیز مگسی انگریز نا سامراجی کڑد و چَم آتے سرپند مریسہ ایک ترند او ہمت سیتون تینا قوم ءِ دا سامراج نا دو آن کشنگ کن میدان اٹ بس۔ سامراج نا استحصالی و نا انصافی آ کڑد ءِ قوم و جہان نا مون آ تالان کننگ کن قلم نا کمک ءِ ہلک۔ تینا تاریخی نوشت  “فریادِ بلوچستان ” اٹ انگریز نا گندہ انگا دروشم ءِ و بلوچستان اٹ برجا مروکا تیوہ غا ناانصافی و استحصالی کڑد  آتے پاش کرے۔ میر یوسف عزیز مگسی نا دا نوشت لاہور آن شینک مروکا اخبار “مساوات” اٹ شینک مس۔ دا نوشت نا شینک مننگ آن انگریز سامراج اٹ اسہ اندنو بے چیٹی اس ودی مس کہ ریاست مچا بلوچستان اٹ دا نوشت نا خواننگ و تالان مننگ آ پابندی خلک۔ ہمو وخت نا برطانوی ایجنٹ ریزیڈنٹ قلات نا وزیر اعظم سر شمس شاہ ءِ حکم تس کہ دا ودی مروکا انقلابی دروشم آتے ایسر کریسہ تیوہ غا انقلابی کار کڑد آتے توربو۔ انگریز سامراج تینا ایلو دوست خواہ تیتون اوار میر یوسف عزیز آ بغاوت نا کیس ءِ خلک. اندا کیس اٹ اودے اسہ سال اس زندان اٹ بند و دہ (10) ہزار  رپئی جرمانہ کریر۔
میر یوسف عزیز مگسی تینا چنک سنی ٹی جہان نا سامراج و کوزہ گیر آتا باروٹ مطالعہ کریکہ و سامراج نا ہر ڈول و کڑد آن واقف ئس۔ چمباز آ برطانیہ نا ہر کڑد آن آگاہ ئس۔ ہرا وخت آ کہ انگریز بلوچستان اٹ بلوچ آتا طاغت ءِ خنا تو اودے نزور کننگ کن بلوچستان ءِ بشخ بانٹ کرے۔ اندا دھرتی نا گڑاس بشخ ایران ءِ تس تو گڑاس افغانستان ٹی اوار کرے و گڑاس تے پنجاب اٹ اوار کرے۔ انگریز نا دا سوچ ئس کہ بلوچ آتا دھرتی ءِ بشخ بانٹ کریسہ اوفتے نزور کریسہ ہمیش کن اوتا دھرتی آ کوزہ کیوہ ولے دا تو اندا دھرتی نا غیرت مند بہادر آ اندا ہستی تا قربانی تا وسیلہ ئس کہ اودے دا دھرتی آ جارات اٹ ہلیتوس و گڈ سر اٹ اودے داکان نریفیر۔
انگریز اسے پین ہم کڑد اس ودی کرے کہ بلوچستان اٹ سرداری نظام ءِ اسہ بندغ سینا میراث جوڑ کرے۔ مالو بلوچستان اٹ قبائلی طریقہ دن ئس کہ اسہ قبیلہ سینا مچا بندغ آک اوار مریسہ تینا منشا ٹی قوم نا نیام آن اسٹ ئسے سردار جوڑ کریرہ۔ داڑان قوم نا مچا باسک آتے دا حق رسینگاکہ کہ تینا ہیت ءِ کریسہ و تینا قوم نا سربراہ ءِ گچین کریکہ ولے انگریز دا نظام ءِ بدل کریسہ تینا زر خرید آتے قوم آتا سردار جوڑ کرے۔ اوتے تینا وفادار جوڑ کننگ کن بلوچستان نا غریب و نزور آ تپہ نا ڈغار تے اندا سردار تے ٹیکی کرے، داڑان اندا سردار آک اسہ جاگیرداری ءُ نظام اس جوڑ کریر۔ اندا سردار تا دو آن مچا بلوچستان نا مخلوق نا استحصال ءِ کریر۔ سردار آک انگریز نا ہر ہیت و حکم ءِ خن تیا تخارہ۔
انگریز سامراج و اونا ا اندا جوڑ کروکا سردار آتیان برخلاف میر یوسف عزیز مگسی اسہ ترند ءُ ہمت سیتون تینا مخ ءِ تفے۔ دا سامراجی نظام نا ایسری کن اسہ جدوجہد سینا بنا مس۔ جاگیردار و سردار آتیان خلاف تیوی آ مزور، شوان، بزغر و بزّگ آ مخلوق اٹ اسہ بیداری اس ودی کریسہ بش کرے۔ تینا دا مسخت ءِ دوئی کننگ کن میر یوسف عزیز مگسی 1920 ٹی اسے تنظیم سینا بنداؤ ءِ تخا ہرا نا پِن “انجمن اتحاد بلوچ و بلوچستان” ئس۔ میر یوسف عزیز مگسی تینا اندا سیاسی کڑد اٹ بلوچ قوم ءِ غفلت نا تغ آن بش کرے۔ بلوچ قوم نا حق آتے انگریز و اونا جوڑ مروکا سردار آتا دو پلنگ کن ہلیتو، تینا ورنائی ٹی بلوچ قوم اٹ قومی شعور ءِ تالان کرے۔ او بلوچ قوم ءِ دا پارے “داسہ سردار آتے ایسر کروئی ءِ۔ اوفتان جوان مننگ نا اُمیت آک بے فائدہ ء.ُ”
وائے زند،  دا زند اوڑتون زیات ہمرئی کتو، شال نا بھلا زمی جُم اٹ ہمیش کن ننے آن جونی جتا مس ولے سوچ و فکر تے دائسکان بلوچ قوم ٹی تالان ءِ۔ تینا دا گونڈ انگا زند اٹ تاریخ اس جوڑ کرے۔ اونا مِزل آجو بلوچستان و بلوچ آتا سیوت ئس۔ میر یوسف عزیز مگسی نا دا فکر و سوچ آجو بلوچستان و بلوچ آتا سیوت اسہ دے اس الّمی بلوچ قوم نا کمک اٹ پورو مریک.