سفر زند و شاعری

نوشت: نزار قبانی | مَٹ: عتیق آسکوہ بلوچ

ہشتمیکو بشخ

بھُس کاری

دئے سال نا سن آ سر مننگ آ کنا تینکن اسہ کردار ئسے نا پٹ و پول بناء مس۔ ای تینا تہہ آن توار بِننگ ماراٹہ، اندن گمان مسکہ دنکہ دا توارک کنے گڑاس کننگ، گڑاس پرغنگ آ بچ تننگ آ مریر۔ گڑاتے پرغنگ نا اُست خواہی کنے ژند کرے تخا و ای تینا اُرا والا تے بامس اسکان کریٹ۔ کنا تہہ ئنا توارک کنے آن سوج کریر: گڑاک تینا حالیت ئٹ ماندہ انتکن سلیرہ؟ اوفتا کچ انتکن بدل مفک؟ اوفتا پِنک انتکن بدل مفسہ؟ بنچ اندن انتکن تموک مریک؟ درخت تینا ہند آ انتکن سلوک مریک؟ و میز ئنا بیرہ پنچ پاچہ انتکن مریرہ؟

کنا چنکی اندن گوڑیفوک ہیت آتیان پُر ئس۔ اسہ وار ای خاخر نا راز ءِ چاہنگ کن تینا پُچ آتیٹ پہ رزا خاخر تسوٹ۔ اسہ وار ای تینے چھت آن شیف خساٹ چاہو کہ تمنگ نا گمان امر مریک۔ اسہ وار تینا باوہ نا خیسنا ٹوپ ءِ قینچی ئٹ کپ کریٹ انتیکہ اونا سلنڈر ڈول آ دروشم آن ای تنک تماسٹ۔ و اسہ وار تو ای تینا اُرائی سرکُک نا بج ءِ ہتھوڑی اٹ خلیسہ پرغاٹ کہ ای دا خننگ کیو کہ او تینا کاٹم ءِ ہراڑے ڈھکک؛ سرکک نا دتر کنا دوتیا وہنگ ئس۔ ای اودے کسفنگ خواہتوٹہ، ای تو بیرہ دا راز ئنا ایسری ءِ خواہسوٹہ۔

گڑا تا اودیم کڑمبی تیان ای بے دادی نا گواچی مسوٹہ۔ ای دا بے جارات پٹ و پول ئٹ مسوٹہ کہ اسہ دروشم نا پد ئٹ پین انت دروشم ئسے، و اسہ رنگ ئنا پد ئٹ ایلو ہرا رنگ ءِ۔ کنا رہی آ گڑا تا ہچ سن اس اَلو؛ اوفک بیرہ نزور و زوت نیست مروک ئسر۔ دُتک آک ہچو مونتس اس تتورہ۔ گوازی نا ایلو گڑاک، ریل گاڑی ہچ ءُ مونتس اس کتورہ۔ چنا تا نشخ و نگار والا کتاب آک، قلم، رنگ رنگی کتاب آک، درستی کتاب آک ہم مونتس نشان تتورہ، داڑ اسکان کہ کنے اندن گمان مس دنکہ کنا چنکی نا کوٹی دا نزور گڑا تا قبرستان ئسے۔

اسہ پارہ غا کنا برخلاف اُرا والاتا سوختئی ئس و ایلو پارہ غا کنا اسہ دانشور فلسفی تاتہ اس ئس۔ او اُرا والا تیتون تران کروس گڑا اونا کڑمب آ توار ئٹ تیوہ غا جہان نا دانش مُچ مسکہ: “اودے پرغنگن کن ہلیبو، اودے پرغنگ کن ہلیبو، پنوک لتاڑوک گڑا تا ہِس تیان گڑاک ردیسہ ودی مریرہ۔”

دوانزدہ سال ئنا سن ئٹ اسہ بے دروشم گوڑینگ ئس کنے پلویڑ کرے، سما اف ہراڑے و امر دا پاش کرے! ہراتم ای تینا بیرم آ لیٹاٹہ گڑا تینا دُو ءِ تہارمئی ئٹ بڑز کریٹہ، ہورکی تیٹ ایسر مفروک لکیر کشاٹہ، اندنو دروشم جوڑ کریٹہ ہرافتا ہچ ءُ معنہ و مفہوم متوکہ۔ عکس کشاٹہ، بلکن اندا کنا مقدر مرے۔ اِرا یا مسہ سال اسکان ای رنگ رنگی دُنگ، محلول و پُچ آتیٹ ڈُب ہلوک مسوٹ۔ دیری رنگ، پوغ و آئل آن عکس کشیسہ کریٹ۔ ای پُھل، میوہ، سمندر، کشتی، جنگل، ساحل و لوچ زالبول تا عکس جوڑ کریٹ۔ ای بد ءُ عکس کشوک اس اَلوٹ ولے جوانو عکس کش اس ہم جوڑ مننگ کتوٹ۔ دُن سرپد مبو، مصوری اُست ئنا لاڑ سلوک مس۔ کنا جوڑ کروک عکس آک کنا اُست ئنا توار ءِ جذب کننگ کتور۔ اسہ بے جاراتی اس کنے تہہ آن کرونڈیسہ کرے۔ ای گمان کریٹہ کہ رنگ ئنا ہچو توار اس اف، دا تو بیرہ اسہ زیباو چُنا ئسے ولے ہیت کننگ آن نیست۔

چانڑدہمیکو سال کنے آ زیمل نا دُھن سوار مس۔ کنا خیال اس کہ توار تا جہان زیات شابیت و سیر ءِ۔ لکیر آتا جہان نا مون آ، دا آزاتی نا جہان نا پارہ غا ملنگوک درغ پک مننگ کیک۔ گڑا زیمل نا استاذ تون سنگتی مس و زیمل نا کسر آ سفر بناء مس۔ ارٹمیکو سبخ آن کنے گمان مننگ مس کہ دا جمع و منفی نا جدول آنبار آمخی ڈول نا علم ئسے۔ دانا بنماس ریاضی نا کچ و برابری تیا ئٹی ءِ۔ ریاضی نا مضمون مالو آن کنے خُلیفیکہ، اندا سوب ای فیصلہ کریٹ کہ دا سفر نا ایسری دانا بناء غا کننگے۔ ای تینا ساز ءِ خساٹ، اونا تار تے کشکاٹ و اسہ پوسکنو گوڑیفنگ اسیٹ ہناٹ تماٹ۔ عکس کشی و زیمل نا آزموندہ غاک بے سُہب مسر و اوفتا ایسری اُست کٹئی دروشم ئٹ مس، واہم دا ہڑتوماک کنا فنی ودشت و کنا شئری بولی نا شون ئٹ بنماسی کڑد ایسری تسر۔

ای نوشتہ کننگ نا ایلو تلہ غاتیا سر مسوسٹ، واہم ای ماریوہ دنکہ ای کاغذ آ نوشتہ کننگ افٹ بلکن اوڑا ناچ کننگ اُٹ۔ “طفولۃ نھد”، “انتِ لی” و “سامبا” نظم آتا وختا کنے آ زیمل نا حالیت پورو تالان مروک مس۔ بھاز وخت دا حالیت کنے، ہسپانوی شاعر لورکا نا ڈول، تینا شئر تے ترند توار تون پاننگ آ بچ ایتک۔ حروفِ ابجد کنا مونا ساز نا تار تا ڈول چکنگارہ، لوز آک سُر آتا چمن زار جوڑ مریسہ چُلک خلکورہ، و ای تینا کاغذ نا مونا اندن تولوک مسوٹہ دنکہ پیانو نا مونا سازندہ۔ باگل نا معنہ غا پام کننگ آن مُست ای باگل آ پام کریٹہ و لوز آتا معنہ اسکان سر مننگ آن مُست اونا زیمل ئٹ ڈب ہلکوٹہ۔ والیری نا دا ہیت کہ  “زیمل ہچس اف بیدس زیمل آن”، نوشتہ کننگ نا وخت آ ساندہ کنتون لچوک مسکہ۔

نظم ءِ ای زیمل شون تننگ نا اسہ ڈول اس سرپد مسوٹہ۔ مثیال کن کنا نظم “سامبا” زیمل نا دا عمل نا مثیال ءِ۔ اگہ نن داڑان زیمل نا پوشاک ءِ کشن گڑا داٹی دوارہ ہچس سلپرو۔ دا تلہ غان گڈ کنے آ لکیر و دروشم تا ابدالی تالان مس۔ لوز آک جتا حالیت دوئی کننگ آ لگار۔ وارس دا سیدھا لیک نا حالیت تینا کریرہ، وارس پنوک لیک و وارس چوٹ لکاٹ آ۔ اولیکو وار دن مس کہ ای جیومیٹری نا ڈول ئٹ ٹَک خلکٹ۔ کنا رہی آ نظم اسہ اندنو ماڑی اس جوڑ مس ہرانا نشخہ بندی اسہ مستری استاذ ئسے نا ڈول مرے۔ ایلو لوز آتیٹ، ای لوز آتیٹ عکس کشی بناء کریٹ۔

ضلع خضدار نا تحصیل وڈھ آڑینجی نا علاقہ کیو دشت ئٹ گیسٹرو نا دین تالان، زالبول و چنا تون اوار مُسہ بندغ نا بیران مننگ نا حوال رسینگانے اندن کیہی بندغ آک زیمی مسنو۔

علاقائی حوال تا ردئٹ اِرا دے ئٹ چار بندغ بیران مسنو ہرافتیٹ 35 سالی گنج خاتون بنت سلیمان، 25 سالی شاہ بی بی بنت عبد العزیز، 4 سالی نمرہ بنت حافظ محمد نور دین آن کسکنو۔ علاقہ آن رسینگوک حوال تا ردئٹ مُسہ دے آن تالان مروک دست الٹی دین ئنا دروشم ہلکنے۔

علاقہ نا اسہ ذمہ وار بندغ ئسے نا ردئٹ دین مُسہ دے آن علاقہ ئٹ تالان مسنے ولے دائسکان ہچو کمکی ٹولی اس علاقہ غا بتنے۔

او پارے کہ اگہ زیمی مروک علاقہ ئٹ محکمہ جانجوڑی نا ٹولیک دمدستی سر متور گڑا مرک آتیٹ ودکی نا گمان ارے۔

وطن نا کہ پھل ئس وطن کن فدا مس
پھل اس دتر مس سمو لی جتا مس

مسڑ یاسمین نا ننا ایڑ او اس
نظم او وطن نا قلم او فنا مس

غزل ٹی زکر تا مرے بس فدائی
گواڑخ ننا ڈیھ ئنا اف جتا مس

چراغ عشق ئنا لگّفے او وطن کن
نا مہر ء محبت مدام ڈے ئنا مس

دا سارنگ ہم تو ندر فکر ئکن نا
سمیعہ سمو او کنا دن فدا مس

 سارنگ بلوچ

کوئٹہ ٹی ڈوہ تا تدینی تیٹ ودکی، شاریک فریشان، گمانی وڑ ئٹ لٹنگ نا وخت سم کاری آن ارا بندغ مرگ ئنا گواچی مسر۔

بلوچستان نا غٹ آن بھلا شار و دارالحکومت ڈوہدار بندغ آتا رحم و کرم آٹے ہراڑے شاریک دُز آتا دوتیان تینا سامان و گیشتر گڑاتے گوئنگ ءُ ہموڑے اسہ تُو نا نیام ئٹ 7 شاری دا تدینی تیٹ کسفنگانو۔

اینو کوئٹہ سریاب ٹی قمبرانی روڈ آ موٹر سائیکل پُلنگ نا وخت مزاحمت کننگ آ ارا شاری نا خون کننگا، تدینی نا برخلاف سریاب روڈ نا ہندیک ٹائر ہشیسہ برانز بناء کریر۔

سم کاری ئٹ کسفنگوک ہڑتوما بندغ آک عبدالکریم و اعجاز احمد مار و باوہ ئسر، تدینی آن شاری تیٹ خلیس تالان مسونے۔

برانز کروک آتا پاننگ ئس کہ بھلا بست و بند و سیکورٹی کوالخواک شار ئٹ امن و امان نا حالیت ءِ کنٹرول کننگ ٹی وے سوبری نا درشانی کننگ ءُ شار دُز آتا رحم و کرم آٹے برانز کروک آک وزیر اعلیٰ آن تدینی نا نوٹس ہلنگ نا خواست کرینو۔

شاری تا ردئٹ کوئٹہ ٹی ڈوہ تا تدینی تیٹ دے پہ دے آن ودکی مننگ ءِ اسہ تُو ئنا نیام ئٹ ہفت بندغ نا بے دڑدی ئٹ خون کننگانے اندن کوئٹہ نا ہندی تا مال تون اوار داسا جان ہم رکھوک اف۔

برانز کروک آتا خواست ءِ کہ قمبرانی روڈ تدینی ٹی اوار مروک ڈوہدار آتے زو دزگیر کننگے اندن شار نا خراب مروک آ حالیت ءِ توننگ کن بست و بند زوت ئٹ گام ارفے۔

بلوچستان ئٹ ریاستی کار شون مڈیک 

ٹی بی پی سرگپ

شورش آن زیمی بلوچستان ئٹ ریاستی رٹ بحال کننگ کن پاکستان نا اختیار دار کڑدہ غاک کیہی پالیسی تے جوڑ کرینو، ہرافتیٹ گمانی وڑ ئٹ ڈیٹھ اسکواڈ نا وسیلہ ئٹ سیاسی ادارہ تا زیم ءِ ایسر کننگ، سیاسی باسک آتا زوراکی ئٹ بیگواہیک و ریاستی ادارہ تیان اختلاف تخنگ آ خون ہم اوار ءِ۔ 

ریاست آ دا دوبہ خلنگک کہ بلوچستان نا جتا علاقہ تیٹ، نشہ بہا کننگ، مذہبی شدت پسندی، لینڈ مافیا ریاستی مُخ تف سردار و بلوچ آجوئی نا مخالف بندغ تا زی آ ڈیتھ اسکواڈ جوڑ کرینے۔ ہرا ریاست نا تہٹی ریاست نا کڑد سر تننگ ءُ۔ دا ڈیتھ اسکواڈ آتیتون پاکستان نا حکومت آن ہم زیات تاغت ارے و ریاستی اختیار دار کڑدہ غاک دافتے آجوئی نا جنز ءِ توننگ یا ایسر کننگ نا بدلہ ئٹ، دُزی، داڑیلی، زر اکن برمتہ و خون کننگ نا تیوہ آزاتی تسنو۔ 

دا ڈیتھ اسکواڈز آتیان اسٹ خضدار نا تحصیل وڈھ ئٹ شفیق مینگل نا سروکی ٹی ٹہیفوک ءِ۔ برجاء دے تیٹ مینگل قبیلہ نا سردار و بلوچستان نیشنل پارٹی نا سروک سردار اختر مینگل و شفیق مینگل وڈھ ئٹ اسٹ ایلو نا برخلاف سنگر ہلکنو و تین پہ تین آ دوبہ خلنگ ءُ۔ 

بلوچستان نیشنل پارٹی شفیق مینگل نا برخلاف تیوہ بلوچستان ئٹ پہیہ جام ہڑتال کرینے و اوفک شفیق مینگل آ دوبہ خلیرہ کہ او ریاستی سروکی ٹی تاغت نا وسیلہ ئٹ بلوچستان ٹی بندغ تے خُلیفنگ و برمتہ کننگ ئٹ اوار ءِ۔ 

شفیق مینگل آ دا دوبہ ءِ کہ او آجوئی دوست پارٹی تا باسک آتا زوراکی ئٹ بیگواہی و خون تیٹ اوار ءِ، توتک نا اشتماعی قبر آتے شفیق مینگل تون تفنگک و بلوچستان ئٹ مذہبی شدت پسند آتا تربیت و باہوٹ تننگ ئٹ ہم اوار ءِ۔ شفیق مینگل تون حکومت آن ہم زیات تاغت ارے و خضدار ئٹ لیویز نا ہشت کارندہ تے کسفنگ آن بیدس آزاتی ئٹ زند گدریفنگ ءِ۔ شفیق مینگل نا برخلاف ثبوت آتیان بیدس ہم عدالت یا حکومت ہچو گام اس ارفپک۔ 

شفیق مینگل و ہوتمان کون آ بندغ آک ریاست نا کار شون مڈیک ءُ، وخت و حالیت آتا ردئٹ او چھپ مریرہ ولے خواست آتا ردئٹ اوفتے پدا پوسکنو ذمہ واری تننگک۔ پاکستان و بلوچستان ئٹ گچین کاری تا تیاری مننگ ءِ و گچین کاری تا خڑک بننگ تون شفیق مینگل ءِ خضدار ئٹ دوارہ متحرک کننگانے و کیچ ئٹ گمانی ردئٹ نشہ بہا کروک آتا سروک ہوتمان ءِ ریاستی تاغتور کڑدہ غاک ڈسٹرکٹ کونسل نا کماش گچین کرینو۔ ڈیتھ اسکواڈ و نشہ بہا کروک آتا بابت ریاستی پالیسی تیان بلوچستان نا لکھ آ بندغ آک زیمی ءُ و اگہ دافتا دا پالیسیک چرجوئی ئٹ برجاء مسر گڑا بلوچ الس نا بے باوری گیشتر مرو۔

ریاستی مکاری و نفسیاتی گوازی

نوشت: مہر شنز خان بلوچ

دی بلوچستان پوست

توفک رہنما ءِ تو راہ بلد قلم!

جہان ئٹی شاید ہی دُنو آزادی نا کسہ اس مرو کہ اوفتیٹی دتر شولنگتنے، و کوزہ گیر بیدس مزاحمت آن آجوئی تسُنے۔ نن اگہ رومنسلطنت نا تاریخ ءِ ارین گُڑا اولیکو صدی ٹی “مارکس اوریلیس” Marcus Auralius” نا دور ئٹ ہم اسہ شورش اس بناء مسس ہرادے“پریفیکٹ آف مصر” “prefect of Egypt” بناء کرے، گڑا اوٹی ہم اسہ مرغنو جنگ اس مس۔ اوفتیٹی مارکس تینا جانشین“کوموڈس“Commodus” نا لمہ ءِ کسفک انتئے کہ او مصری گورنر ءِ کمک کریسس۔

ولدا کہ نن اندا گڑا غا ہفتمی صدی ٹی ارین کہ عرب ٹی کل آن بھلا جنگ ہرا کہ نبی پاک نا مریک اونا نواسہ نا کاٹم ءِ ہم کاٹ کیرہ واونا کُل نرینہ غاتے تہ تیغ کیرہ۔ داڑان ننے اسہ گڑا اسے وڑ لگک کہ آجوئی کن ہر دور و ہر زمانہ ٹی قربانی تروئی تَمانے و مونی ہمتِروئی تمک۔

بلوچ نوزدہ صد و چِل و ہفت و اینو اسکان تینا دشمن تون دو پہ دو جنگ کننگ ءِ و او تینا قومی بقاء و آجوئی کن قربانی تِریسہ ءِ۔ اگہاینو بلوچ سرزمین ئٹ اسہ بِدر اس بسُنے و او ننا چادر و چار دیواری ءِ پامال کرینے گڑا اونا رکِّھنگ کن بلوچ قوم مونی بسُنے و تیناوجود و زاتی مفاد آن مونی تینا آجوئی کن قربانی تسُنے، چائے او بلوچ نا تُوفَک نا جنگ مرے یا بارود ءِ تینتون ارفینے و اسہ قہر اسجوڑ مسُنے دشمن کن و اوفتے اسہ کلہو اس  تسُنے کہ نن کن قومی بقاء، و ننا راجی غیرت و آجوئی تینا کاٹم آن ہم مونی ءِ۔

اندا کسر ئٹ بلوچ جہد تینا مرحلہ غاتے ایسر کریسہ کرینے و اینو او اندنو جہد و شورش اسیٹ مَٹ مسُنے کہ جہان ٹی او کل آن بھلاو خطرناک تنظیم نا رِد ئٹ حساب مننگ ء۔

ہرا وخت “چانکیا کوٹلیا” تینا کالونائزیشن نا تھیوری ءِ مسٹمیکو صدی قبل از مسیح ٹی ایتک گڑا او چار کمپوننٹس “components” آتا ہیت ءِ کیک، اولی “سام” یعنی اودے سرپد کر ہرا بندغ ریاست نا خلاف سوج و جست ارفک ( اے وخت آ ریاست“State” متنے بلکےامپائر و سلطنت “empire and sultanate” مسنو) اِرٹمیکو اگہ او پُہہ متو، گُڑا “دام” طے کبو، یعنی اونا قیمت ءِ خلبو کہ چُپ مرےیا تینا حرکت آن دور ارفوک مرے، و اگہ داڑان ہم پد متئو گڑا مُسِٹمیکو “دھنڑ” یعنی سزا ایتبو تاکہ او سیدھا مرے و تینا جہد ءِ ایسرکے، ولے اگہ او داڑان ہم باز بتؤ، گڑا چہارمی “بھید” یعنی اودے بیدس تفریق تِتَّر بِتَّر کبو و قومی و گروہی سطح ئٹ خلبو تاکہ اواجتماعی درد و ازیت ئٹی مرے۔ اصل ئٹی “پَنڈِت چانکیا” دا تینا فلسفہ ے نفسیاتی بنیاد ئٹ تیخا کہ جنگ و سوال ارفینگ اسہ نفسیاتیءُ گوازی ئسے کہ او ہر اِرا کنڈ نا جلہو کروک آتا یام ئٹ چلیک، اَرا کنڈ نفسیاتی شکست کُنتَؤ و وخت نا مطابق ئٹ دشمن نا زی آ مختلفحربہ و چم بازی کاریم ئٹ ہتیک و تینا دشمن ءِ شکست تسک ہمو سلیک۔ و اینو اگہ نَن بلوچ نا جنگ ءِ ارین او ہم اندا مرحلہ ٹی پیہانے،اینو جہد نا ثابت قدمی ءِ کہ ہمو دشمن  کہ پارے “بلوچ اگہ جنگ کیر ایفتے خبر تَمپَک کہ ہرا کُنڈان ءُ اوفتے سُم اس بریک خلیک” بلےاینو دشمن دا کوشست ءِ کَنِنگے کہ بلوچ جہد ءِ امر کاؤنٹر کے۔

دا بلوچ مار و مسڑ تا جہد ءِ مسلسل ءُ کمیٹمنٹ مسُنے کہ اینو دشمن اگہ اسہ کچرا نا ڈھیر اس خنِک، یا اسہ یکہ ءُ موٹر سائیکل اسخنِک اونا زہن ئٹی اسہ نفسیاتی ءُ خلیس اس توسنے۔ اینو اندا سوب ءِ کہ او تینا پروپیگینڈا ٹیم آن دا ہیت ءِ مونی دننگ ءِ کہ بلوچ آتاجلہو آک بے سہب مَنِنگ ءُ، حالانکہ او تینٹ چائک کہ دا جلہوک اخس ہم بے سہب مریر ولے نا خفیہ معلومداری ایسکاں سر مننگ ہی نابے سہبی نا شاہدی ءِ۔ بلوچ فرزند تینا جہد کن اور آجوئی کن ہر حد ایسکان ہنانو، کہ او تینا انفرادی خواہشاتے کسیفینو اور قومی بقاءکن جند ندری ہم کننگو ۔ اور اگر نن بانک سمُّو جان نا جہلو نا معائنہ ئے کین اور دافتہ باریکی ئٹ جائزہ آ کین گڑا ننے خبر تمیک کہریاست بلوچ جہد کارآتا حملہ ءُ کامیاب حکمت عملی آتے ناکام پاننگ اور ظاہر کننگ نا ہر حوالہ ئٹ کوشست کننگے۔ دون کہ سی سیٹی وی کیمرہ غاں خننگیک کہ اِرٹُّمی کو گاڑی آرا سٹ ٹی کہ سمو جان جہلو کرے او مکمل طور ئٹ اونا زد ئٹ بسک، لیکن ریاست ہموگاڈی کہ اونا رَند ئٹ اسکہ ہمو نا عکس ءُ فوٹو آتے شایع کرے تاکہ دنیائے دا پیغام ءِ اِیتیک کہ دافتہ حملہ یکَّا ئسے ٹراخ ئس مسونے اوردافتا حدف مکمل طور ئٹ اوفتے حاصل متنے۔ داسہ دا جنگ ئسے نفسیاتی او مرحلہ ٹی داخل مسونے, داسا آرا کنڈاں چائے او بلوچجہد کار مریر یا دشمن مرے تینا اوصاف اور زہنی چالبازی اور گوازی ء برجم تیخا، برداشت کرے اور ثابت قدم مسک گڑا کامیابی ہمہمو نا نت ء چوک کیک۔

بلوچستان آن چرجوئی تون فوجی آپریشن، اُرا تیا چھاپہ، زوراکی نا بیگواہی، دروغ ئنا مونتس و برانز تا احوالک مونا بریرہ، واہم پن کروک تدینی تیان اسہ بھلو کچ اس رپورٹ مفک۔ ہرافتیٹ مُر ئنا علاقہ تیٹ احوالکاری آسراتی مفننگ تون اوار حکومتی تلہ غا دا تدینی تے مونا ہتپننگ اوار ءِ۔

ٹی بی پی نا کچ و حساب نا ردئٹ برجاء سال شش تُوہ ئنا وخت ئٹ تیوہ بلوچستان ئٹ فوجی آپریشن، چھاپہ و کسر تے بند کننگ نا لڑک برجاء مسر، دا کاروائی تیٹ پاکستانی فوج، پیرا ملٹری فورس فرنٹیئر کور، سی ٹی ڈی، ڈھکوک ادارہ، پولیس و ایلو سلہہ بند ادارہ غاک اوار مسنو۔

دی بلوچستان پوسٹ نا ویژول اسٹوڈیو نا دا انفوگرافکس ئٹ 2023 نا اولیکو شش توہ ئٹ بلوچستان ٹی پاکستانی لشکر نا کاروائی تے نشان تننگانے۔ تدوکا شش توہ ئنا وخت ئٹ پاکستانی لشکر نا کاروائی تیان بلوچستان نا 42 علاقہ زیمی مسر۔

کاروائی تیٹ تیوہ غاتیان زیات زیمی علاقہ تیٹ تربت ئٹ 40 کاروائی، بولان ئٹ 36، پنجگور ئٹ 33، خضدار ئٹ 30، قلات ئٹ 20، کوئٹہ ئٹ 17، تمپ ئٹ 14، نوشکے ٹی 11 و مستونگ ئٹ 11 کاروائی کننگا۔

پاکستانی لشکر برجاء سال شش تُوہ ئنا وخت ئٹ بلوچستان ٹی 361 کاروائی کرے، ہرافتیٹ 149 چھاپہ، 113 کسر تے بند کننگ و 99 فوجی آپریشن اوار ءُ اندن دا آپریشن آتیٹ کیہی دے تے اسکان علاقہ تا ناکہ بندی اوار ءِ دن کہ بولان نا علاقہ تیٹ 20 دے اسکان ناکہ بندی خننگا۔

پن کروک چھاپہ تیٹ گمانی وڑ ئٹ مناسب قانودی ڈول کاریم ئٹ ہتنگتو، زیمی مروک آتا ردئٹ فورسز آک نن ئنا نیمہ غا اُرا تا دیوال تیان درکیسہ اُرا تیٹ ساڑی زالبول و چنا تیا بے دادی کریر و ورنا مار تیتون اوار پیر انگا تے دزگیر کریسہ نادرست ہند آتیا سر کننگا اندن کیہی کاروائی تیٹ آباتی تا نیام ئٹ اُرا تیا مارٹر گولہ ہم خلنگا۔

اندا وڑ فوجی آپریشن آتیٹ زالبول و چنا تے اسپر ئسے نا دروشم ئٹ کاریم ئٹ ہتنگ و دزگیر کننگ نا تدینی تیتون اوار نرینہ تا بیدس قانودی خون تا تدینیک ہم رپورٹ مسر اندن شار تیتون اوار خلق و کسر تیا ناکہ بندی تیٹ زیمی مروک آتے خُلیفنگ نا شکائست آک ہم مونا بسر۔

توئی بنداو آ مروک چھاپہ، فوجی آپریشن و ناکہ بندی تا دروشم ئٹ کاروائی تیٹ جنوری ٹی 40، فروری ٹی 50، مارچ ئٹ 65، اپریل ئٹ 59، مئی ٹی 51، جون ئٹ 71 کاروائی رپورٹ مسر۔

*دا معلومداری تے کیہی رپورٹس آتیا جوڑ مروک ڈیٹا و ٹی بی پی نا وس ءِ پامداری ٹی تخیسہ اُننگے۔

سفر زند و شاعری

نوشت: نزار قبانی | مَٹ: عتیق آسکوہ بلوچ

ہفتمیکو بشخ

کنا اولیکو مدرسہ

کنا اولیکو مدرسہ، نیشنل سائنس کالج، دشمق ئٹ ئس۔ ای ہفت سالہ اس ئسوٹ ہراتم داٹی پیہاٹ و ہژدہ سال نا سن ئٹ ادب ئٹ تینا اولیکو سند ءِ دوئی کریٹ۔ داکان پیشن مریسہ ای مدرسۃ التجہیز ہناٹ ہراڑے ای فلسفہ نا ارٹمیکو سند ءِ دوئی کریٹ۔

مدرسہ ہراڑے ئس او بھاز ہم ءُ ہند اس ئس۔ اودے دمشق نا متکنا شار نا اُست ئٹ، ہراڑے نن ہندی ئسون، ٹہیفنگاسس۔ دانا ایب کیب ئٹ اُموی دور نا جامع مسجد نا بھلا مینار و گند آک ئسر۔ قصرِ عظم تینا سنگِ مرمر، دیر نا حوضہ، خرن خلوک تلاپ، درغ و پاٹ نا چھٹ آتیتون پورو گچینی تیتون گروشک تسکہ۔ دا پاٹ نا چھت آتیا دمشقی نجارہ غاتا ہورک قرآنی آیات و پین اندنو بے بہا نشخ ہلاسر کہ پاٹ نشخ کننگ نا دیہاڑ دنو پُرجلال فن خنپرو۔ مدرسہ نا ایب کیب، مِس ئنا کنگڑ تا ڈول، دمشق نا سیخا تروک بازارک ئسر: حمیدیہ بازار، مدحت پاشا بازار، زرگری بازار، ریشمی بازار، بزوریہ بازار، درزی تا بازار، پمبہ نا بازار، و زالبول تا بازار۔ اسکول ننا اُرا آن منہ گام نا مُری آ ئس۔ اندن گمان مسکہ دنکہ اُرا نا مونی بیشن مروک اسہ بشخ و اونا کوٹی تیان اسہ کوٹی اس مرے۔ گڑا ننا اسکول نا کسر پورو تینا شامی رنگ ئٹ ڈُب ہلوک ئس۔

بزوریہ بازار دوائی و مسالہ غاتا بازار ئس و عطر بہا کروک آتا قلمرو ئس۔ دمشق نا بازار تیٹ دا ہمو بازار ئس ہرانا تیوہ غاتیان زیات زیم کنا گند کشنگ نا طاغت و روح آ تما۔ کنا پُچ آک اونا گند آن اینو ہم خوش گند ءُ؛ مثیال کن موْنا مرچ، دار چینی، گلاب، کستوری، زعفران، بابونہ، سونف و ہزار گچین آ بئے و بوچ آک ہرافتا کنے اینو بیرہ رنگ آک یات سلیسنو، پِنک آخہ۔ بزوریہ نا بازار آن اسکول ہننگ بننگ اندن گمان مسکہ دنکہ خوش گند آتیٹ ہندی جمر آ سفر مرے۔ واپسی آ بزور بازار تون اوڑدہ تینا باوہ نا کارخانہ آن مریسہ گدرینگ ننا ہڑدے ئس و اونا دوتیا دروت ہلنگ نا ساہت ہم؛ نن تینا بستہ و جیب تے مونگ پھلی و پستہ غاتیان جوڑ کروک چس کروک گڑا تیان پُر کرینہ و چس و دہن ئنا بست بند کرینہ۔ گڑا اسکول نا کسر گند کشنگ نا طاغت و باہ دوی ہڑتوم آتیکن گچین مسکہ۔ دے کہی وخت نن اسکول آن اُرا غا بسونہ ہراڑے ملکہ عالیہ یعنی ننا لمہ جیجا ساڑی مسکہ۔۔۔ نن اونا بھلا اُلس مسونہ!

نیشنل سائنس کالج، ہرا ربیدگی تالانی ئٹ الّمی کڑد ایسری تس، اسہ اہم راجی ادارہ اس ئس ہراڑے دمشق نا چنکا بورژوا تپہ آن تعلقدار پوریاگر، بزغر، نوکری کروک مخلوق و صنعت و حرفت تون تفوک مخلوق نا چناک ہنارہ۔ نیشنل سائنس کالج مشنری اسکول آتا نیام ئٹ ئس۔ دا کالج بِسٹ فرانسیسی تعلیم ڈول ءِ تینائی کریسس؛ دنکہ الفریر و لاییک اسکول آتا حالیت ئس، و دود تون ہنوک مدرسۃ التجہیز عربی بولی ءِ تینا کریسس۔ دا ننا باوہ ئس ہرا تینا راجی و اسلامی مارنگ آن تینا کڑد ءِ ایسری تریسہ ننے دنو اسکول اسیٹ رادہ کننگ نا دانائی آ فیصلہ ءِ کرے ہراڑے ہڑتوما ربیدگ آک یکجاہ مسوسر۔

باوہ جان ءِ اسہ پارہ غا راجی چاہنداری تون تفوک مننگ نا رکھ، و ایلو پارہ غان اونا دا ہیت ئتون امنائی کہ ننا بولی ئٹ ایلو بولی نا ہنینی ہم مرے و او جہان کن خن کسر اروک ہم مرے، دا ہیت آ امنا کرے کہ او اعتدال پسندی نا کسر ءِ ارفے و ‘تمدنی’ میدان ئٹ اسہ وخت آ ساڑی مرے۔ دن معتز، رشید، صباح، بیفاء و ای، نیشنل سائنس کالج ئٹ داخل مسون و نن اوڑے درسی ہند آتیا عمر ئنا گچین آن گچین آ دے تے گدریفین۔

فرانسیسی کنا ارٹمیکو بولی ئس، انتیکہ فرانسیسی کوزہ نا زمانہ ئٹ تعلیمی بست و بند ئٹ فرانسیسی بولی ءِ بنجائی ہند دوئی ئس و ننے بیوس کریکہ کہ نن اودے پان و نوشتہ کننگ ئٹ لائخی دوئی کین۔ اندن ننا استاذ آتا تعلقداری ہم فرانس آن مسکہ۔ لازمی متون و ایلو کتاب آک، شاعری، علوم، ریاضی، و دیہاڑ، تیوہ غاک فرانسیسی اٹ ئسر و فرانسیسی نصاب نا رِدئٹ تالیف کننگاسر۔

نن فرانسیسی ربیدگ نا سیخا ٹی ردوم ہلکن۔ گوازی نا میدان ئٹ نن سزا نا خلیس آن فرانسیسی بولی ئٹ ہیت کرینہ؛ سزا اسہ چنکو پاٹ نا ٹکر اسیتون گنڈوک ئس، ہرادے ‘سگنل’ پاننگاکہ۔ دا ٹُکر ہمودے تننگاکہ ہرانا باہ آن عربی نا اسہ ہم لوز اس پیشن مسکہ۔ دا پاٹ اسہ دو آن ایلو دو اٹ پیری کریکہ، دے ئنا ایسری آ ہرکس نا دوٹی دا ٹُکر سلیسکہ اونا سزا دا مسکہ کہ او تیوہ غا خوانوک آتا اسکول آن ہننگ آن گڈ فرانسیسی شاعری نا پنجا شئر زبانی یات کے۔ ظلم ئنا دا جتا ڈول تیان بد دننگ آن بیدس ہم، ہرافتیتون کنے تینا چنکی اٹ مون تروئی تما، ای دا سزا ءِ ہمو سزا تیان زیبا تکیوہ۔ دا اس ہمو مُد ہراٹی نن ردوم ہلکن، راسین، مولیئر، کورنائی، موسے، دووینی، ہیوگو، الکساندر دوما، بودلیر، پال والیری و آندرے موروا نا ادبیات ءِ اونا اصل بولی ئٹ خوانانہ و فراسیسی ادب نا چکُل آتا چس ءِ ہلیسہ۔ دا فرانسیسی بنماس یورپی فکر ئٹ پیہنگ نا پروانہ ءِ تس، و ننے موْکل تس کہ پیرس ءِ اوننگ آن مُست نن کامیدی فرانسیز نا ہال آتیان اسہ ہال اسیٹ کان تولن۔

ہر ڈول نا راجی بد بننگ و قبائلی فرخ آتیان بالا مریسہ، و دننگا ہر فکر آ ہور ارفیسہ ہرا نوآبادکار و اونا بولی ءِ الّم کیک، ای اندا پاوہ کہ بولی بندغی و تمدّنی برم نا ڈول ءِ؛ اونا سیاسی ہڷ و تس مفک، و نہ شابیت کاری نیت مریرہ، اندا خاطر رینوار، نپولین نا آمخی تا ذمہ وار اف، نہ جرنیل گوراو۔۔۔ فاتحِ شام۔۔۔ نا خنک دوبہ دار ءُ۔

نیشنل سائنس کالج نا تعلیمی معیار بھاز بڑز ئس۔ ننا استاذ آک بڑز تعلیم دوئی کروک ئسر۔ اوفک بھلا شاعر و مفکرین آتیان ئسر۔ کنے آ و کنا شاعری آ اللہ نا فضل ءِ کہ ای ہرا معلم ادب نا شاگڑد مسوٹ او شام نا لطیف طبیعت و گچین آ شاعر آتیان ئس، یعنی استاد خلیل مردم بک۔ او کنے اولیکو چمشانک تون شاعری تون ہمگرنچ کرے ہراتم ادب نا اولیکو سبخ نا وختا او ننے گچین آ ٹول ڈول صیقل کلام املاء کرفے؛

ان التی زعمت فوادک ملھا                 او سرپد مریک کہ نا اُست اودے مونجھا کرینے

خلقت ھواک کما خلقت ھوی لھا           حالانکہ او نا مابت جوڑ مریسہ ودی مسونے و نی اونا

منعت تحیتھا فقلت لصاحبی                 ہراتم او سلام تون نمن مس گڑا ای تینا سنگت ءِ پاریٹ

ما کان اکثرھا۔۔۔ واقلھا                       اونا ننے سلام کننگ اخہ در زیات ءِ۔۔۔۔ و اخہ در کم ہم!

خلیل مردم ہر سبخ ئٹ ننکن شاعری نا باغ آن درزن آتا کچ تازہ گلاب مُچ کریسہ ہتیسہ کرے داڑاسکان کہ سال نا ایسری آ ننا مِلی خرن، پوشکن و خیسن رنگ آتیان پُر باغ ئٹ بدل مسوسر۔ دا عظیم شاعر تینا بے بہا شاعری شونق و لطیف آ گمان نا ذریعت ئٹ ننے شاعری نا شکّل آ کسر و کنٹہ غاتیان پُر صحرائی جِر و بوچ آتیان ناولد کرے، و سیخا تیان پُر کسر و عربی شاعری نا نخلستان تا پارہ غا ننا کسر شونی کرے، ہرا ننے سفر نا تیوہ غا ڈکھ آتے بے پام کرفے۔

داڑے ای دا گڑا ءِ الّم بیان کیوہ کہ عربی مدرسہ غاک و اوڑے خوانفنگوک عربی ادبیات آک خوانندہ تا ادبی شونق ءِ زیات کننگ یا کم کننگ ئٹ الّمی کڑد اس ایسری ایترہ۔ استاذ ساعتِ ادب ءِ ساعتِ بے دادی و تعذیب جوڑ کیک و استاذ اندا مضمون ءِ خوانفسہ اودے باغِ گلنار جوڑ کیک و درس ئٹ خوانفنگوک بارن آ مواد ءِ چانڑدئی ئٹ کروک سیل سوات ئٹ بدل کیک۔

گچین بخت آن کنا حساب ہمو شاگڑد آتیٹ مریک ہرافتیا شئری حساست آن مالدار دا شاعر نا مہروانی مس ہرادے اودے چانڑدئی اٹ کروک سیل و سوات ئٹ تینتون تخا و اندنو طلسماتی جنگل تیتون چاہندار کرے ہراڑے شاعری ہندی ءِ۔ ای شاعری نا دا بے بہا خزانہ کن ہم خلیل مردم بک نا منتوار اٹ ہرادے او کنا مِلی نا کُڈی تیٹ ہندی کرے۔ اگہ شئری شونق ہمو معجون ءِ ہرا ہمو گڑا تیان دروشم ہلیک ہرافتے نن چنکی ئٹ خنینہ، بنینہ و خوانینہ، گڑا دا بھلا مہروانی نا خواجہی خلیل مردم ءِ دوئی ءِ کہ او کنا روح ئٹ گلاب دسے و کنا خلیہ و رغ تیٹ شئری خمیر تیار کرے۔

ای دا بنائی تاثرات آتیٹ تینا ہمو لبنانی خواننگ نا ہم ودکی کروٹ ہرادے ای نوزدہ سد و چِل نا دہ یک ئٹ خواناٹ، مثیال کن امین نخلہ نا مفکرۃ ریفیۃ )خلق ئنا یات آک(، بشارت الخوری، الیاس شبکہ، صلاح لبکی، سعید عقل، و یوسف غصوب نا ادبی باغ آک، میشال طراد نا خلقی داستانک، و الیاس خلیل زخریا نا خزقیات )ملمع کروک لس نوشت آک(، دوارہ ای دا اسہ ڈول سلوک شئری دشت آن پیشن مریسہ بحرِ کبیر نا پارہ غا بسوٹ ہرا تینا تیوہ غا مننگ و جولاں گاہ تیتون ساڑی ئس۔

ہراد اسکان انگریزی نا تعلقداری ءِ اودے ای شامی سفارتکاری نا وختا (1952-1955) اونا وطن لندن اٹ ہیل کریٹ۔ انگریزی بولی نا مزاج دیخہ در جتا ءِ و اونا گچینیک ہم جتا ڈول نا ءُ۔ انگریزی چس زبان آن زیات گواچن زبان ئسے۔ دا بولی ئٹ ہارمنی والا ہمو آہنگ نا ہورکی مننگ کیک دنکہ اطالوی بولی ئٹی ءِ، ولے دا نے اسکان مفہوم جُوان جُوان و پورو درشانی تون، عربی علمِ بلاغت نا تعبیر اسکان، سر کیک )ساڑی وخت ئتون دانا امنائی مریک۔(

انگریزی بولی جارات تروک نشست آنبار ءِ ہرانا رہی آ پاش زیبائی داخہ در الّمی اف اخس نشست نا پاٹ نا سختی و تہہ ئنا پُر مننگ الّمی ءِ۔ اگہ اسہ جملہ ئٹ پاننگکہ گڑا دا اقتصاد و قانود سازی نا بولی ءِ۔ یعنی دا بولی اُست ئنا ہیت ءِ بیدس چیڑ تننگ، بے کار ودکی و زیبائی آن مونا ہتیک۔ ای دا اقتصاد نا بولی آن، ہرا سوختئی و فضول خرچی تون واخب اف، بھاز سواد ارفیٹ۔ ای تینا شاعری ئٹ انگریزی قانود سازی نا اصول آتے ہمگرنچ کننگ نا آزموندہ غاتے کرینٹ۔ واہم دننگا ہر لغوی متکن گڑس آ لباس آن پد تورینٹ ہرا نظمِ عربی نا بدن ئٹ بدحالیت ودی کے، یا ہرا اودے ہزار آ چرپی ڈول لوز و اندن وڑڈول آتیتون لڑونج یلہ کے ہرافتا ہچو کُن خور نا قدر و نہاد اف۔ کنا نظم آتا اِرا مجموعہ، و ہرا مجموعہ غاک اوفتیان گڈ شینک مسر، مثیال کن حبیبتی )کنا مابت( و الرسم بالکلمات )لوز آتیان عکس کشی(، دا تیوہ غاتیا انگریزی بولی نا الّمی زہم ساڑی ءُ و اوفتا تعلقداری بولی نا منطق تون ءِ و دا ہیت ئتون ءِ کہ انگریزی تون امر معاملہ غاتے ٹہیفنگانے۔ مثیال کن اسہ نظم “حبلی” )پڈ پُر( ئٹ ای ڈرامہ نا بولی و تلہ نا مکالمہ غاتے ارفینٹ و دن بولی ءِ دا ہیت ئنا موْکل تسونٹ کہ او تینا فطری کچ آن ودے و گواچن گمان نا نہاد آ زور ئٹ شابیت مریسہ کائے۔

دا لغوی منطق اینو اسکان کنا رند ءِ ہلوک ءِ، خاص وڑئٹ کنا ڈکھ دڑدی آ نظم آتیٹ دنکہ “ھوامش علی دفتر النکسۃ” )بے سہبی آ حاشیہ( و “المثلون و الاستجواب” )فنکار و ورندی ہلنگ(۔ دا نظم آک بلاغت نا متکنا شون تننگ و زرگری آن بِسٹ ہورک ءِ۔ دا نظم آک افریقی دریا تا ڈول پاش و گواچن نا ڈول لوچ مریسہ مخلوق نا پارہ غا گام خلیرہ۔

“بے سہبی آ حاشیہ” نا بولی احوالکاری نا باسن آ رپورتاژ نا بولی ءِ ہرا اولیکو وار تینا خوانوک ءِ دریہو ایتک۔ نظم خواننگ آن گڈ مخلوق دادے نہ بیرہ جاحظ، حریری و عبدالحمید الکاتب نا بلاغت نا چِر آن پیشن پِن کرے بلکن دادے کنا تینا ہمو شئری بولی آن مون ہڑسنگ پارے ہرادے ای سی سال مالو نوشتہ کریسٹ، یعنی کنا بنائی نظم آک دنکہ “طفولۃ نھد” )خد نا چنکی( و “انتِ لی” )نی کنا اُس( و “سامبا”۔

ہراڑ اسکان کنا معاملہ ءِ، بولی نا دا دروشم اسکان سرمننگ آ ای جوزئی و خوش ئسوٹ۔ کنا جوزہ و گل و بالی ئٹ پاروک آتا دا ہیت آن کمبوتی بتئو کہ ای ہمو ریشمی شال ءِ گم کرینٹ ہرادے چِل ئنا دہ یک ئٹ کنا نظم آک بینوک مسرہ۔ کنا سنگت سیال آک ہم افسوز و اُست کٹئی نا درشانی کریر کہ ای دمشقی ریشمی لباس ءِ انتکن کشاٹ چغل تسوٹ و پمبہ ئی بولی ءِ تینے آ شاغاٹ ہرا دعویٰ و نہاد ئٹ کم و باسنی ئٹ زیات ءِ ولے کنے تینا شئر آتیٹ نشخ و پھل نگار آتا ایسر مننگ آ ہچ ءُ افسوز و اُست کٹئی اس اَلو۔ تینا زیبائی و گروشک ئٹ ڈُب ہلوک کنا شاعری نا دا گچین دور داسہ تینا مسخت آتے پورو کریسس۔ عہدِ اشتراکیت ئٹ پیہنگ و تپئی سرمایہ دارانہ ادارہ غاتا ڈِیرینگ آن گڈ داسہ دا دور تینا اہمیت ءِ ایسر کریسس۔ داڑان چھپ، ای تینے کیف و سرور ئٹ ڈُب ہلوک گمان کننگ ئسوٹ کہ عملِ شاعری آن گدرینگ آن گڈ سی سال آن گڈ ای خننگ کریٹہ کہ کنا متکن آ تغک داسہ انت حالیت اس دوئی کرینو، و امر نظم نا شئری بنماس داسہ شابیتی دوئی کریسہ، عربی شاعری نا دیہاڑ ئٹ اولیکو وار، نن و ہڑدے ئی نا حالیت ئٹ ڈبینگانے۔ “طفولۃ نھد” نا بولی نا “ھوامش علی دفتر النکسۃ” نا بولی ئٹ بدل مننگ اسہ الّمی بدلی اس ئس ہرادے بولی نا فزیالوجی، اونا کیمیائی و ازبہ ئی ودشت، تینٹ الّمی پِن کننگ ءِ۔

بولی برجاء سُرینگ ئٹ مریک، چاہے نن اونا ہڑدے ئی سُرینگ ءِ پورو گمان کپن، دنکہ نن جہان نا سُرینگ ءِ گمان کپنہ۔ ہرا بندغ بولی نا سُرینگ آ یخین تخنگ خواہک او بائدے عرب چُنا تا ہیت آتے بنے و اُرے کہ امر اوفتا لوز آک ننا لوز آتیان و اوفتا پاننگ نا ڈول ننا پاننگ آن جتا ءِ۔

ہر پوسکنا دے ننتون اسہ پوسکنو بولی اس ارفیسہ بریک۔ ہر چنا ہرا تینا بستہ ءِ ارفوک مدرسہ غا کائک او تینا لمہ باوہ نا بولی و کلامی جبلت آتا مونا اسہ گواچنی چیلنج اس ہتیک۔ بولی تون اوار تینا ہڑدے ئی ہڷ و تس نا سوب شاعر دا ہیت ئنا زیات لائخی تخک کہ او تینتون مون پہ مون مروک بولی نا چُنڈی و چنکا چنکا تراک آتے زیات گمان کننگ کے۔ اندا سوب او ہڑدے دا چنڈی تے تینا پنہ غاتیا نوشتہ کننگنا اُست خواہی تخک۔ اگہ او دن کپ گڑا شاعری نا عدالت ئٹ دروغ تڑنگ نا شاہد مرے ہرانا ہچو قدرت و نہاد اس اف۔ دا شاعر آک ءُ، نہ لغت و نحو نا چاہندار و نوشت نا استاذ، ہرا بولی ءِ سریفرہ، اودے ودشتی تلہ غاتیان گدریفرہ، متمدن جوڑ کیرہ، و عصری شناخت ایترہ۔ بولی نا میرات تون دوپہ دو مننگ نا دا سخت آ کاریم غیرمعمولی حوصلہ نا خواست ءِ کیک و اندنو بے نہا جیرت نا ہرا قانودی و بیدس قانودی لوز آتا نیامٹ بروک خُلیس نا دیوال ءِ پرغنگ کے و انتس کہ دا مِش نا شیف آن ڈم ہلوک ءِ اودے شاعری ئٹ بدل کننگ کے۔

ہر تخلیقی عمل اسہ مہم جوئی اس مریک۔ ہرا شاعری تینا بولی تون ہڑدے اسہ پوسکنو مہم جوئی ئسے نا بشخ اس مفک او تینے چاک آن کشوک اسہ گڑد لیک اسیٹ واڑ کیک ہرا دے پہ دے تنک مریسہ کائک داڑاسکان کہ اودے مرگ ئنا گواچی کیک۔

ہراتم ای قصائد متوحشۃ )نہار آ نظم آک( پنی مجموعہ ءِ شون تننگ ئسوٹ و چھاپ آن مُست اونا مسودہ غا چمشانک شاغنگ ئسوٹ گڑا کنے آ تینا اسہ نظم “الی صامتۃ” )چُھپی نا پارہ غا( خوانیسہ ہبکئی و بیمسرکی اس تالان مس:

تکلّمی حبیبتی عمّا فعلتِ الیوم              پا، اے کنا مابت، ہمو تیوہ غاتے ہرافتے نی اینو کرینس

ای کتاب-مثلاً – قراتِ قبل النوم؟          مثیال کن ہرا کتاب ءِ خاچنگ آن مُست نی خواناسس؟

این قضیتِ عطلۃ الاسبوع؟                 نی ہفتہ ئی چھٹی ہراڑے گدریفیس؟

وما الذی شاھدتِ من افلام؟                 ہرا فلم ءِ نی اُراس؟

بای شطً کنتِ تسبحین؟                      ہرا تلاپ ئٹی نی تار خلکس؟

ھل صرتِ لون التبغ والورد ککل عام؟    ہرا سال آنبار )دا سال ہم( نا بدن تمباخ و گلاب نا رنگ آتیٹ اویڑدہ مسونے؟

تحدثی۔۔۔ تحدثی۔۔۔                            پار، پار

من الذی دعاکِ ھذا النسبت للعشاء؟        دا وار ہفتہ نا دے نے دیر ننکان نا مہمانداری کن دعوت تسوسس؟

بای ثوب کنتِ ترقصین؟                    ہرا پوشاک تون نی چھاپ کریس؟

وای عقد کنتِ تلبسین؟                       نی ہرا گلوبند ءِ بیناسس؟

فکل انبائک یا امیرتی                       دا سوب کہ نا تیوہ غا احوالک، اے کنا گودی

امیرۃ الانباء۔۔۔                                احوال تا گودی ءُ

دا کلام نا مونا ای بھاز اُرے اسکان سلوک مسوٹ۔ ای ٹَک خلیسہ کریٹ کہ انت مخلوق کنے عربی بلاغت نا دیہاڑ نا برخلاف سرپدی تون لتاڑنگ آ بشخو؟ ہمو بلاغتِ عربی ہرا غاو، انانیت و عصمت نا علم بردار ءِ۔ بلکن دا لتاڑنگ تینٹ شعوری دیہاڑ نا برخلاف ءِ۔

کنا دا سوج آک کنے منہ پین سوج ئنا پارہ غا دریر؛ سادگی دیہاڑ نا برخلاف بھس امر مننگ کیک؟ نظم ئنا چُنک سنی اونا بدبننگ و لغڑی نا سوب انتکن مننگ کیک؟ انت چنک سنی بلاغت نا برخلاف ءِ؟ انت تہارمئی شاعر نا لائخی آ پَک کننگ نا مہر و اونا چیر زمین آتے مال آن پُر کننگ نا بنماسی شڑط ءِ؟ ایلو لوز آتیٹ، انت ندارہ نا گڑز مننگ، ذرائع و ندارہ اسکان سر مننگ کن کسر ئٹ دو شکہ مننگ ہی شاعر و شئر نا اہمیت نا اصل معیار ءِ؟

ایذرا پاونڈ، ہرا آزات شاعری نا مکتب نا باوا آدم و اونا شہنشاہ ءِ، گڑا تیتون شاعری نا مون پہ مون معاملہ غا زور ایتک۔ او اسہ اندنو لوز ئسے کاریم اٹ ہتنگ آن نمن مریک ہرا نظم نا دروشم تننگ ئٹ ودکی کپک۔ او ساندہ پاریکہ، “ننے فکر ءِ ڈھکنگ کن بولی ءِ کاریم اٹ ہتنگ کن ڈکھوئی مریک۔” ایذرا پاونڈ نا رہی آ علمِ بیان اندنو گڑاس ءِ کہ اگہ اونا وس اٹ مروس گڑا اودے سُم اس خلکوکہ۔

ہسپانوی بولی ای میڈرڈ ئٹ تینا سفارت کاری نا وختا (1962-1966) ہیل کریٹ۔ اولیکو ساعت تون کنا اُست اوڑتون لگا۔ دوارہ اندنو وخت اس ہم بس کہ ہسپانوی بولی تون کنا سیالی عشق ئنا کچ اسکان سر مس۔ دا بولی کنے پورو تینا خمب اٹ ہلک، گچین وڑئٹ ہمو وخت ہراتم ہسپانوی مستشرق پیدرو مائینیز مونتاوس کنا شاعری نا گچینی نا ہسپانوی بولی ئٹ مَٹ کننگ نا باریم ءِ ارفے۔ دا گچینی ہسپانوی ربیدگی ادارہ اشعار حب عربیۃ )عرب عشقیہ شاعری( نا سرحال تون شینگ کرے۔

کنے داسہ ہم او ہنین آ ساعت آک یات ءُ ہرادے ای تینا سنگت پیدرو تون اوار میڈرڈ ئٹ تینا اُرا ئٹ گدریفیٹہ۔ دا نیامٹ نن حال احوال کرینہ، مشورہ کرینہ و مَٹ کننگوک نظم آتا مسودہ تے دامون ایمون کریسہ اُرانہ۔ گواچن دادے کہ ای ہسپانوی بولی نا دا قدرت آ گوڑینگاٹہ کہ او کنا جوزہ، مارشت و کنا اُست خواہی و جنون ءِ امر درستی و شابیتی تون لڈیفیکہ۔ اگہ ای دا پاو گڑا ہچ رِد مفرو کہ کنا کیہی نظم آتا ہسپانوی متن تینا زیبائی و ہنینی ئٹ عربی متن آن گچین ءُ۔ بلکن دا ہیت ئنا سیالی تینٹ ہسپانوی بولی نا مزاج و اونا آہنگ نا شون تون تفوک مرے، و ہمو زمانہ تون مرے ہراتم عربی و ہسپانی بولیک تینا ‘برام نن’ ئٹ ہفت سد سال اوار اوار مسر۔ مننگ کیک ہسپانوی بولی تون کنا عشق ہمو دیہاڑ و وجدانی عمل آتا سوب آتیا مریر ہرا کنا تحت الشعور ئٹ اودیم مریر۔

واہم دا گواچن بدل کننگ مفک، انتیکہ عشق آن دا خواست کننگ مفک کہ او عشق نا وجوہ ءِ درست ثابت کے۔ الّمی آ ہیت دادے کہ کنے ہسپانیہ و اونا بولی تون مابت ءِ۔ ای دا بولی نا بھلا بھلا شعرا مثیال کن مچاڈو، خیمینز، البرتی، بیکر و لورکا نا نظم آتیان تینے مالا مال کرینٹ۔ و ہسپانوی شعرا تا نظم آتے بنیفنگ نا دا ڈول آن ہم چس ارفینٹ ہرانا گوْر آ گٹار نا زیبدار تان و اشجارِ نارنجی و یاسمین نا خوش آ گند ئٹ تالان مُد ئنا سنگتی مسکہ۔ ہساپنوی بولی دے، سمندر، و انگور و زیتون نا ملک آتا مونا بے حجاب ساڑی ءِ۔ داٹی باسنی نا زور ارے، عنفوان و باسنی ارے، باگل و رنگ نا سبک گامی ارے۔ دا تیوہ غا ہیتاک اودے دا ہسپانوی ناچ کروک نا ڈول جوڑ کیک ہرانا گام تا دک آتیان تلہ باسک۔ ہرا بندغ ہم اسہ ہسپانوی زالبول ئسے ہیت کریسہ، باگل پاریسہ یا تینا مابت تون ہیت کریسہ بنک او آسراتی ئٹ اونا جوڑ تیان بروک مسالہ غاتا گند ءِ مارِک۔ کس اس وختس ہسپانیہ ئٹ بُل فائٹنگ )مصارعۃ الثیران( خنوک مرو، و دا ہم کہ امر کاریگر تون جنگ کروک اوڑتون ہیت کننگ آ مریک۔ شاندار ڈول اسیٹ سُریسہ، کاٹم بڑز ارفوک، پاسو ڈوبل ساز نا آہنگ آ، و اُروک آتا کوکار و جوش و جوزہ نا نیامٹ طاوس نا لِٹک نا ڈول ریشمی رومال تہو اٹ توریسہ، و گوازی گر نا گام تیا تالان مروک خیسن آ گلاب آک۔۔۔ او دا ہیت ءِ سرپد مرو کہ ہسپانوی بولی تینا باسنی، شہزوری و ترندی ءِ ہراکان دوئی کرینے۔ ہسپانوی بولی ٹی پَلو ہلپننگ اف۔ دا اسہ وخت عشق و انقلاب نا بولی ءِ، دیر و خاخر نا بولی ءِ۔ رافیل البرتی و گارشیا لورکا نا شاعری و پکاسو نا پینٹنگ گورنیکا دا گواچن نا شاہدی آن بیدس ہچس اف کہ ہسپانوی فن ئٹ دیر و خاخر اوار اوار زند کیرہ۔