قدیم طرز ئنا جدید خیال
نوشت: عمران فریق
دی بلوچستان پوسٹ
امریکی مفکر رالف والڈو ایمرسنؔ پائک:
”ہراتم اسہ پوسکنو کتاب اس پنی مریک تو ای تینا خواننگ کن متکنو (مست ئنا) کتاب اس ارفیوہ“۔ اونا دا ہیت آن اولیکو ہرا گڑا ننے دو بریک او متکنا کتاب آتا اہمیت ءِ‘ یعنی ہمو ادب نا بنائی وخت ئنا ادب‘ اوفتا روایتی شاعری و نثر نا گچین انگا معیار۔ ارٹمیکو دا گڑا کہ تینے تینا ادب نا روتہ غاتون ہم گرنچ تخنگ۔ مسٹمیکو ہیت دا اخذ مننگ کیک کہ داڑے پوسکنا کتاب آن نن بیرہ پوسکنا شاعرے سرپند مننگ کپنہ‘ انتیکن ہراڑے اسہ پوسکنو نوشتہ کار ئسے نا کتاب اس چھاپ مریک ہرادے ادب ٹی بلو وخت اس متنے تو اوڑتون اوار دا پوسکنا کتاب اسہ ہندنو نوشتہ کار ئسے نا ہم مننگ کیک‘ ہرادے ادب نا بھلو خبرہ اس مرے‘ ہرا اسہ بھلو عمر اس ریاضت کرینے‘ ہرا دا بھلا وخت آن پد داسہ تینا کتاب ءِ مونا ایسونے۔ داسہ دا تو گواچن ئسے کہ ہر خوانوک کہ او متکنو قاری اس مرے یا پوسکنو تینے زیات پوسکنا کتاب آ بٹک‘ او ہندا خوانوک آمبار بھاز آ نوشتہ کار آک ہم (خاص کر اینو نا وخت نا) گیشتر پوسکنا کتاب آتا مطالعہ ے کیرہ‘ ہرا نا چندی فائدہ غاک مرور ولے اسہ تاوان اس دا ارے کہ او تینا روایتی ادب آن‘ تینا کلاسیکل شاعر و ادیب آتیان و متکنا شاعری تیان بے خبر سلیرہ۔
اینو نا دا وخت ئٹی ہراڑے ایلو ادب آتیٹی ہرا وڑ نا پوسکنو شاعری مننگے تو یقینن او بھلا ادب آتا اثر براہوئی ادب نا ذی آ ہم مر سہ ءِ‘ او نن خننگ اُن اینو براہوئی ادب ٹی ننے پوسکنا شاعری نا رنگاک بھلو کچ ئسے اٹ دو بننگو‘ ہرا اینو نا پوسکنا دور نا حساب اٹ براہوئی ادب کن جوانو گڑاسے ولے ہندہ پوسکنا شاعری نا شوق و کاوشت آتیٹی نن تینا متکنا شاعری تیان زیات مُر ہم مرسہ اُن۔ ایلو دو آ اینو جدید دور نا شاعر تیٹی گڑاس ہندنو شاعر ہم ساڑی ءُ ہرافتا شاعری تے خواننگ آن ننے تینا متکنا شاعری نا رنگ آک‘ یعنی زند و جہان نا ویل آک‘ زندگی نا عقیدہ غاتا ترجمانیک‘ عشق و شعور نا گپ آک‘ انسانیت نا تھیم آک ‘مست ئنا علامت آک دو بریرہ‘ ہندہ شاعر آتیٹی اس پن اس غمخوارؔ حیات نا ءِ۔
غمخوارؔ حیات نا شاعری آ ہیت کننگ آن مست ای داڑے دا گپ ءِ کننگ خواوہ کہ پوسکنا شعری تحریک آتے مونا تخسہ اگہ نن پوسکنا (جہانی) شاعری نا تجزیہ ءِ الین تو ننے سما تمک کہ دافتیٹی چندی اسٹریم آک اوارو‘ گڑاس تا اسہ ایلو آن بھاز خڑک ءُ و گڑاس جتا ءُ‘ طاک ءُ۔ او دا کل ذیل آتیٹی ننے فکر و احساس نا چندی ڈایمنشن آک ملرہ‘ ہرافتیٹی پوسکنا اسلوب‘ پوسکنا سرحال آک‘ پوسکنا ہیت‘ پوسکنا لوزآک‘ اوفتا ترکیب آک‘ ہرا کم و زیات مرسہ کرینو (او دافتے مروئی ہم ہندنے کہ ہندا گڑا تو ادب نا طبعیت و مزاج ءِ)۔
داسہ اصل سوج داکان مونا بریک کہ اگہ نن براہوئی شاعر تے اُرین و دا فیصلہ ءِ کننگ خوان کہ ہرا شاعر شعری تحریک نا ہرا پہلو آن تعلق تخک تو ننتون ہچو ورندی اس اف‘ انتیکن اینو اسکان براہوئی شاعر آتا (او خاص متکنا‘ ہرا چندی کتابات آ خواجہ ءُ) شاعری تا ذی آسرجمی اٹ گپ متنے۔ اسہ نقاد اس جوان یا خراب ہچو شاعر ئسے نا کل شاعری تا تجزیہ ءِ التنے‘ ہچو شاعر ئسے آ داسکان کاریم متنے۔ و کنا جند بھلو وخت ئسے آن ہندا سوچ ئٹی اٹ کہ داگڑ ءِ تینے آن بنا کیو و سعی وڑٹ دادے مونا دیو‘ تاکہ ننے کم از کم دا معلوم مرے کہ ننا ہرا شاعر ہرا بشخ ئٹی بریک۔ اگہ او روایتی شاعری کیک تو روایتی شاعری نا گچینی و نزوریک انت ءُ؟ اگہ او پوسکنا دور نا شاعر ئسے تو جدیدیت نا ہرا پہلو ٹی اونا پن بریک؟ او دانا ہرا بھلا فائدہ ءِ او دا مرو کہ ننے اسہ وار جدیدیت نا کل پہلو تے مونا ہتوئی مریک و دا گڑ ءِ ہم پاش کروئی مریک کہ پوسکنا شاعری اگہ روایتی شاعری آن جوانے تو ہرا حساب اٹ؟ انتیکن اسہ دو آ اگہ پریگمیٹک شاعری جدیدیت نا بشخ ٹی بریک تو ایلو دو آ تحلیل نفسی‘ جسمانی و جنسی سرحال آک ہم بریرہ۔
براہوئی ادب ٹی ہرا جدید شاعری مننگ ءِ اودے مونا تخسہ اگہ ہیت کیو تو ننا ماسہ ننا جدید شاعری روایتی شاعری آن بیرہ اِِرا گڑا ٹی جتا پاننگک۔ اینونا ہرا شاعرآک جدید شاعری نا پنا نوشتہ کننگو اوفک بیرہ ہندا اِرا پوائنٹ نا ذی آ زور تخسہ لکھنگو‘ اَسٹ ”سہل ممتنع“ ایلو ”ابہام آن مری“۔
داسہ اگہ نن اولیکو پوائنٹ آ گونڈ ہیت کین تو براہوئی شاعری ھیا او متکنا دور نا شاعری مرے یا پوسکنا‘ ننے کل گچین آ شاعرآتا ماسہ سہل ممتنع نا شاعریک دو بریرہ تو دا گڑ ءِ دا وخت آ زیات چیڑ تننگ مناسب اف ولے ایلو پوائنٹ کہ ابہام آن مری ہرا ننا ماسہ جدید شاعری نا اسہ بھلو رنگ اس پاننگک یا سمجھنگک‘ دا نا بحث مغرب نا جدید شاعری نا وخت آن بنا مریک‘ ہرانا ذی آ ای مچے تفصیل اٹ ہیت کننگ خواوہ کہ دا غمخوارؔ حیات نا شاعری نا اسہ اہم ءُ جز ئسے۔
غمخوارؔ حیات نا شاعری اگہ ایلو براہوئی شاعر آتیان گڑاس وڑ اٹ جتا ءِ تو اوفتیٹی اولیکو گڑا ”ابہام“ نا زیات استعمال ءِ۔ غمخوارؔ نا غزل آک مریر یا نظم آک ننے اوفتیٹی ابہام دو بریک۔ ابہام شاعری نا ہمو صنعت ءِ ہرانا باروٹ ہر وخت بحث مرسہ کرینے‘ اسہ ٹولی اس دادے شاعری نا جمالیاتی اصول پائک تو ایلو ٹولی شاعرنا خیال نا نیم پختگی‘ شاعری نا غلط ءُ وڑ و ڈول اس سرپند مریک۔ ولے اگہ نن ہڑتوما ٹولی تا نقطہ نظر آتے ہرن ولدہ سوچ خلین تو نن آسانی اٹ دا فیصلہ ءِ کننگ کینہ کہ ”ابہام“ ہرادے شاعری نا روح پاننگانے تو بلکل سعی پاننگانے۔ داسہ ای دا بحث اٹی انپرہ کہ ابہام آن ہرا بندغ آک اختلاف تخرہ او انت پارہ انتیکن ای ابہام نا حق ئٹی اٹ او کنا ماسہ ہرا سوال کل آن زیات اہمیت تخک او دادے کہ ”ابہام نا خواست انتئے تمک؟“ انتیکن بنیادی سوج ہندادے۔ اگہ نن ابہام نا تاریخ آ ہرن تو دا کل آن مست روسی ادب نا زیب مسونے‘ ہراڑان پد ایلو ادب آتیٹی کاریم اٹ ہتنگ مرسہ کرینے۔ دانا روسی ادب ٹی اول و زیات کاریم اٹ ہتنگ مننگ نا سوب دا اس کہ ہراتم روس ٹی زار نا عہد اسکہ تو نوشتہ کار آک حکمران آتا ظلم و جبرنا خلاف پاش ہیت کننگ کتورہ ہرانا سوب آن او اشارہ و ابہام نا کمک ءِ ہلکر‘ تاکہ تینا ہیت ءِ‘ اُست آتا لارے‘ جوزہ و مارشت آتے بیان کننگ کیر۔ زار نا عہد آن چھپ‘ پد یا مست نن ہر دور نا تاریخ ٹی دا گڑ ءِ خننہ کہ اشارہ و ابہام کاریم اٹ ہتنگانے۔
ہندن غمخوارؔ حیات نا نہ بیرہ شاعری بلکہ افسانہ غاتیٹی ہراڑے ننے ابہام نا کاریم اٹ ہتنگ رسینگک اونا سوب و مسخت ہم ہندادے۔ نن کل دا گڑا غان واخب اُن کہ اینو نن ہرا حالیت و دے تیان تدینگن‘ بیدس ابہام آن تینا ہیت ءِ کننگ ہچو وڑ ئسے اٹ آسان اف۔
ای تو دا پاوہ کہ ابہام اگہ ایلو ادب آتیٹی جمالیاتی ءُ خواست ئسے گڑا ننکن بنماسی ءُ خواست ئسے۔ ولدا ہرا وڑ کہ غمخوار حیات نا شاعری ءِ کہ داٹی رومانیت‘ انقلاب‘ مزاحمت‘ ندارہ کشی‘ خطابت ساڑی ءِ تو اوڑکن ابہام نا مننگ حسن ئتون اوار خواست ئسے ہم۔ دافتون اوار فنکار ئسے نا تینا ہندنو ڈکھ و ویل‘ ارمان و اُستخوائی‘ نفسیاتی پریشانی‘ ذہنی سرگڑدانی‘ جنسیاتی پریشانی‘ پین چندی ویل آک مریرہ ہرافتے او کس آ پاش کننگ خواپک تو ابہام اٹ کاریم ہلیک۔
ابہام نا استعمال کننگ ہراڑے شاعری نا زیبائی ءِ ودفک ہموڑے اگہ ابہام سعی وڑٹ استعمال کننگتو تو شاعری ءِ بے زیب ہم کیک۔
ولے غمخوارؔ حیات نا شاعری ٹی ہرا زیبائیک ابہام آن ودی مسونو او گچینیک داپنج (۵)سوب آن ءُ؛
اولیکو: او نا شاعری ٹی دنو لوز اف ہرانا معنیک خوانوکا ءِ بفس۔
ارٹمیکو: ہرا ہیت ابہام ٹی کننگانے و مکمل کننگانے‘ دن ہچ متنے کہ ابہام ہم مرے و ہیت ہم نیمہ مرے۔
مسٹمیکو: ہراڑے ہیتے برملا کروئی مسونے اوڑے رمز‘ علامت و استعارہ آن کمک ہلنگتنے۔
چارمیکو: ہرا لوز آک استعمال کننگانو اوفتا ترتیب سمجھ ئٹی بریک‘ یعنی ابہام نا سوب آن لوز آک بے ترتیب متنو۔
پنجمیکو: ہرا گڑا کنے گچین لگا او دادے کہ غمخوارؔ نا شاعری ٹی اسہ دنو ہیت اس (دا کتاب ”نوکاپ“ ئٹی) کنا نظر آن تیر متو ہرا ہندنو تجربہ اس مرے ہرا کنا یا ننا (بلوچستان نا باتی تا) تجربہ آن چھپ ءُ ہیت اس مرے۔
گڑاس مثال:
بانورے بیرفوکا جنوزان او کرے
سِلا دتر ٹی زند اسے حنامی آ گروک
٭
جہانا بشخا پورا مہرے تینا
حیات نا سرجم آ حصہ کنائے
٭
مسیحا دا مظلوم آ غمخوار ہنا
پدا آسمان آن خدا کے بریس
٭
داڑن بیدس غمخوارؔ حیات نا شاعری ننا روایتی شاعری نا رنگ آتیان پرے۔ ہراڑے اینو نا شاعر پوسکنا لہجہ ءِ تینائی کننگے‘ پوسکنو علامت استعمال کننگے‘ ہموڑے حیاتؔ نا شاعری تیان دا پاش مریک کہ او دا گڑاتا ذی آ کاوشت کننگ خواپک (ہرا اودے جتا کرینے) او ہرا نا بھلا سوب کنا ماسہ دادے کہ او نا جند براہوئی متکنا شاعری تیان باز خڑکے‘ یعنی براہوئی قدیم شاعری تے خواننگ ئتون اوار خوانفنگ۔
ہندا خوانفنگ نا سلسلہ آن دا ہیت مونا بریک کہ یا تو او براہوئی قدیم شاعرتیان متاثر ءِ ہندا سوب آن دنو رنگ ئنا شاعری کیک یا تو دا شاعری تا مطالعہ آن اونا شاعری ٹی دا رنگ آک بننگو۔
گڑاس مثال اونا شاعری تا‘ ہراٹی او متکنا علامت آتا زیات استعمال ءِ کرینے‘ او دافتون اوار اونا شاعری ٹی تشبیہہ و استعارہ نا گیشتر استعمال آک ہم ننے دو بریرہ‘ اوفتا ہم گڑاس مثال:
بہار توبے آ رنگ اس شلانے ولدا
پریس چلتن نا ذی آ دڑانے ولدا
اوارو گواڑخو پرک نا خن تا کوچہ ٹی
حیات خلق اٹی نا پن سرانے ولدا
٭
نا مہر ئنا جمر بے پامے
دا دریا دریا ہو شامے
رژن ئنا دشمنک اینو ولدا
خاخر تسونو گوربامے
٭
توبے نا درو خمب آن او پلانو استارتے
ماگمے پدا تالان چانڑدیک بے گوآو
جنگل آک ویرانو شار ئٹی نہار آکو
بندغ آک خرماو بندغیک بے گوآو
٭
”نوکاپ“ نا شاعری تے خواننگ آن پد‘ غمخوارؔ حیات نا داکان مست نا شینک مروکا شاعری تے ہرسہ‘ ای دا پاوہ کہ ایہن تو اسہ شاعر اس پریگمیٹک (حقیقت پسندانہ‘ رغاموک‘ پوہ کروکا) شاعری کیک یا ایکسپریسف ءُ (تینا ذات ئنا‘ تینا تہہ نا جہان نا درشان ءِ کروکا) شاعری کیک ولے حیاتؔ ہڑتوما ذیل آتا شاعرے و ننے اونا ماسہ دا بشخ آتا کل سرحال آک دو بریرہ۔ او کل آن زیات ہرا اونا جوانی ءِ او دادے کہ غمخوارؔ حیات ہمو نوشتہ کار آتیانے ہرا زندگی و ادب ٹی مروکا چینجنگ‘ انقلاب و ترقی تون مونا سفر کرسہ ہم تدوکا زندگی و ادب نا ویلیوز آتا احساس ءِ کیرہ۔
ایہن تو کنا اُست خوائک کہ ای غمخوارؔ حیات نا شاعری نا ایلو کل گچینا پہلو تیا ہم ہیت کیو ولے نما و ”نوکاپ“ نا نیام اٹ پین زیات اوار تمنگ ہم کنے جوان لگنگ اف‘ ہندا سوب آن تینا ہیت آتے ایسر کرسہ آخر ٹی دا پاوہ کہ ہرا پوسکنا نوشتہ کار و قاریک براہوئی شاعری نا متکنا و پوسکنا رنگ آتیان مانوس مننگ خوارہ او بائدے غمخوارؔ حیات نا شاعری تے دوئی کیر۔
داڑتون اوار یات مرے ہچو شاعر اس پوسکنا ادب ءِ ہمو وخت اسکان پوہ مننگ کپک تانک اسکان تینے متکنا ادب نا‘ اوفتا ویلیوز آتون ہم گرنچ کتنے‘ او ہندا سوب آن امرسنؔ پوسکنو کتاب ئسے نا خواننگ آن پد متکنو کتاب ئسے آ دو بٹیکا۔
گڑاس پین شعر نوکاپ آن:
رژن ئنا دشمنک اینو ولدہ
خاخر تسونو گوربامے
ننا خیال و شعرتے ٹی دڑداکو بیرہ
پین ہچ اف ننتو زبانے دا غمتا
محشر آن خڑک ہرادے پارینو
دا ہمو آخری زمانہ اے
پا ہمر تیو جواباتے چپ انگا خن تا
نا سوالاتے ٹی خلوک نا جواباک اریر
ای چاری کسر تیا زمانہ سے آن
شاہد نا گمانان خدا کے بریس
اُستان مفک نے تو اگہ مہر تو ہل تا
غمخوار دروغاتا دا سُجدہ تے زراب ایت
کس وڑتو پد نے آن نی باورکہ دلربا
یاداک نا پین کس تو سنگی کہ ہلپسا
اے کہ استارتا رند ئٹی او رژناتا سفر اوفتونے
اے کہ راہشونو راج ئسے نا سُہباتا کسر اوفتونے
اے کہ بالاترو ہڑزان بیم آن بے خلیس او
اے کہ ہمراہ و مرگ اسے تو زنداتا سفر اوفتونے
دی بلوچستان پوسٹ : دا نوشت اٹ ساڑی ہیت و خیال آک نوشتوک نا جند ئنا ءُ، دی بلوچستان پوسٹ میڈیا نیٹ ورک نا دا ہیت آتے مَننگ الّمی اَف و نئے کن دا ادارہ نا پالیسی تا درشانی ءِ کیک۔
